આઇસબર્ગ થિંકિંગ

સમુદ્રમાં તરતો હિમશિલાનો પર્વત માત્ર દસ ટકા દેખાય છે. બાકીનો નેવું ટકા હિસ્સો પાણીની નીચે છુપાયેલો હોય છે. આ માત્ર ભૂગોળ નથી, માનવજીવનનું સૌથી સચોટ સત્ય છે. આપણે દુનિયામાં જે ઘટનાઓ જોઈએ છીએ તે માત્ર સપાટી પર તરતો બરફનો ટુકડો છે. સિસ્ટમ્સ થિંકિંગની દુનિયામાં આને આઇસબર્ગ મોડેલ કહે છે. આ વિચાર કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી, પણ પીટર સેંગે જેવા સિસ્ટમ્સ વિચારકોએ તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો. વિચાર સાદો છે: સપાટી પર દેખાતી ઘટનાની પાછળ ત્રણ ઊંડા સ્તરો કામ કરે છે—વારંવાર બનતી પેટર્ન, સિસ્ટમનું માળખું અને લોકોની ઊંડી માનસિકતા.

સામાન્ય માણસ માત્ર સપાટી પરની ઘટના જોઈને પ્રતિક્રિયા આપે છે. કોઈ ચીજ બગડી તો રિપેર કરી, કોઈએ બૂમ પાડી તો સામે બરાડા પાડ્યા. આ અણઘડ અભિગમ છે. આઇસબર્ગ થિંકિંગ કહે છે કે ઘટના તો છેલ્લું પરિણામ છે. તેની નીચે જૂઓ તો ખ્યાલ આવે કે આ કિસ્સો પહેલી વાર નથી બન્યો, તેનો એક સિલસિલો છે. એ સિલસિલાની નીચે આખી વ્યવસ્થાનું માળખું પડેલું છે. અને સાવ તળિયે બેઠેલી છે માણસની અચેતન માન્યતાઓ, ધારણાઓ અને પૂર્વગ્રહો. જ્યાં સુધી તમે તળિયાની માન્યતાઓને નહીં તપાસો, ત્યાં સુધી સપાટી પરનું નાટક ક્યારેય બંધ નહીં થાય.

આપણા ઘરસંસારમાં આ તારણ રોજ સવારે સાબિત થાય છે. ધારો કે એક ઘરમાં વહુ ચાનો કપ મૂકવામાં મોડી પડે છે અને સાસુ તાડૂકે છે કે તારામાં કોઈ સંસ્કાર નથી. બહારથી જોનારને આ સામાન્ય ચાનો ઝઘડો લાગે. પણ આ તો સપાટી પરનો બરફ છે. પેટર્ન તપાસો: આ તણાવ છેલ્લા છ મહિનાથી દર રવિવારે સવારે જ સર્જાય છે. વધુ ઊંડા ઊતરીને સિસ્ટમનું માળખું જૂઓ: રસોડાની સત્તા કોની પાસે રહેશે અને ઘરના નિયમો કોણ નક્કી કરશે તેની કોઈ સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા જ નથી. અને સાવ તળિયે છે પેલી માનસિકતા—સાસુ માને છે કે નવી પેઢીને દબાવવી પડે, અને વહુ માને છે કે જૂના વિચારો હંમેશાં કચરા જેવા હોય છે. ચા તો માત્ર બહાનું હતું, અસલી યુદ્ધ સત્તાની વહેંચણી અને અસલામતીનું હતું.

જે માણસ સપાટી પરની ઘટનાઓ ઉકેલવામાં આખી જિંદગી વેડફી નાખે છે, તે ક્યારેય કશું બદલી શકતો નથી. પાણી પર વારંવાર તરી આવતો કચરો સાફ કરવાથી તળિયે જામતો કાદવ દૂર થતો નથી. દુનિયાને સંકેતોથી નહીં, સંરચનાથી વાંચતા શીખો. સમસ્યાને મૂળમાંથી પકડવી હોય તો ઊંડા પાણીમાં ઊતરવું પડે, ભલે ત્યાં ઠંડી લાગે.

જે લોકો માત્ર પાણી પર તરતો બરફ માપે છે, તેમનાં જ વહાણો હંમેશાં ડૂબે છે.