હાઇપોમેનિક ધાર

કેટલાક માણસો થાકતા જ નથી. દિવસના અઢાર કલાક કામ કરે, રાત્રે ચાર કલાક ઊંઘે અને સવારે ફરી એક નવા વિચાર સાથે મેદાનમાં કૂદી પડે. આ માત્ર ઉત્સાહ નથી, માનસિક સ્થિતિ છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'હાઇપોમેનિયા' કહેવાય છે. પૂર્ણ ઉન્માદ નહીં, પણ તેની સહેજ નીચેની સ્થિતિ. આવા લોકો પાગલ નથી હોતા, પણ સામાન્ય માણસ કરતાં દસ ગણી ઊર્જા, અડગ આત્મવિશ્વાસ અને જોખમ લેવાની ભૂખ ધરાવે છે. આ માનસિક તાર જ્યારે બરાબર ખેંચાયેલો રહે, ત્યારે એ એક એવી ધાર બને છે જે સામાન્ય લોકોને મહાન ઉદ્યોગસાહસિક બનાવી દે છે.

આ વિચાર મનોચિકિત્સક જોન ડી. ગાર્ટનરે ૨૦૦૫માં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'ધ હાઇપોમેનિક એજ'માં આપ્યો હતો. ગાર્ટનરની દલીલ સ્પષ્ટ હતી: અમેરિકાની આર્થિક તાકાત પાછળ એવા લોકોનો હાથ હતો જેમના મગજમાં આ હાઇપોમેનિક ગુણ હતો. તેઓ સામાન્ય ગતિએ જીવી શકતા નથી. તેમને સતત કંઈક મોટું કરી નાખવાની ઉતાવળ હોય છે. તેમના વિચારો એટલા ઝડપથી દોડે છે કે આખી દુનિયા તેમને ધીમી લાગે છે.

આ ધાર બેધારી તલવાર છે. આ જ ઊર્જા કંપનીઓ ઊભી કરે છે, અને આ જ અધીરાઈ પરિવારો તોડી નાખે છે. જ્યારે આ ધાર તીક્ષ્ણ હોય ત્યારે માણસ અશક્ય પ્રોજેક્ટ પૂરા કરે છે. પણ જો સહેજ નિયંત્રણ છૂટે, તો એ જ માણસ વિનાશક બની જાય છે—અતિશય ઉધાર લે છે, બીજાના અવાજ સાંભળતો નથી અને પોતાના અહંકારમાં આખી પેઢી ડુબાડી દે છે. સંસાર સંતુલિત માણસો ચલાવે છે, પણ સંસારને બદલે છે આવા અડધા પાગલો.

સુરતના કાપડ બજારમાં રસિકભાઈ જેવા વેપારી આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. દુકાને બેઠા બેઠા સામાન્ય નફો રળવો તેમના લોહીમાં નથી. સવારે સાત વાગ્યે માર્કેટ ખૂલે તે પહેલાં પહોંચી જાય. એક સાથે ત્રણ નવી મિલો શરૂ કરવાની યોજના બનાવે, દલાલોને સતત ફોન પર દોડાવે અને રાત્રે બે વાગ્યે કારીગરોને હિસાબ માટે જગાડે. ઘરના લોકો કહેશે કે રસિકભાઈને જીવ બાળવાની ટેવ છે, પણ રસિકભાઈ શાંત બેસી જ શકતા નથી. તેમની આ જ આંતરિક અશાંતિ પેઢીને કરોડોના ટર્નઓવર પર લઈ જાય છે, અને જો મંદી આવે તો આ જ ઉતાવળ તેમને દેવાના ખાડામાં પણ ધકેલી શકે છે.

દુનિયા જેને જુસ્સો કહીને સલામ કરે છે, એ ઘણીવાર શાંતિથી જીવી ન શકવાની એક જીવલેણ બીમારી હોય છે.