સંમોહન શાંતિની ભ્રમણા

મેડિકલ વિજ્ઞાનમાં એક ટેકનિક છે. દર્દીને ભારે એનેસ્થેસિયા આપીને સાવ બેભાન નથી કરવાનો, પણ હિપ્નોસિસ અને હળવી દવાથી એવો શાંત રાખવાનો કે સર્જરીનું દર્દ ન વર્તાય. શરીર પર કાપો મુકાઈ રહ્યો હોય છતાં દર્દી હળવા સ્મિત સાથે સ્થિર સૂઈ રહે. આ સ્થિતિને હિપ્નોસીડેશન કહે છે. મેડિકલ થિયેટર બહાર વાસ્તવિક દુનિયામાં આ એક ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારી છે. જ્યારે વાસ્તવિકતા ભયાનક હોય, પરિણામ ઘાતક આવવાનું નક્કી હોય, છતાં માણસ પોતાના મગજને આશ્વાસનોના અફીણ પીવડાવીને એક કૃત્રિમ શાંતિમાં ધકેલી દે, ત્યારે આ સ્થિતિ જન્મે છે.

આ કોઈ આધ્યાત્મિક સ્થિતપ્રજ્ઞતા નથી. આ કાયરતાનું અત્યાધુનિક સંસ્કરણ છે. જીવન જ્યારે કટોકટીમાં હોય ત્યારે શરીરમાં એડ્રેનાલિન દોડવું જોઈએ. ભય લાગવો જોઈએ. પસીનો વળવો જોઈએ. પણ આપણે જાતને કહીએ છીએ કે બધું બરાબર છે, પ્રક્રિયા પર ભરોસો રાખો. મોટિવેશનલ વક્તાઓના વિડીયો, પોઝિટિવ થિન્કિંગની વાહિયાત પુસ્તકો અને આધ્યાત્મિક શાંતિના નામે વહેંચાતા નુસખાઓ માણસને એવા ઝોનમાં નાખી દે છે જ્યાં તે સમસ્યા સામે લડવાને બદલે માત્ર નિર્લેપ થવાનો ઢોંગ કરે છે. વાસ્તવિકતા ગળું દબાવતી હોય ત્યારે પણ માણસ આંખો મીંચીને ધ્યાન ધરતો બેસી રહે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરના જૂના સેક્ટરોમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારોને જુઓ. આ હિપ્નોસીડેશનનું જીવતું જાગતું કારખાનું છે. પચીસ વર્ષનો યુવાન ત્રીજા પ્રયાસમાં પણ પ્રિલિમ પાસ નથી થયો. ખિસ્સા ખાલી છે. ઉંમર નીકળી રહી છે. બહારની દુનિયામાં સ્કિલ વગર તેની કોઈ કિંમત નથી. છતાં એ સાંજે ચાની કીટલી પર એવી નિરાંતે બેઠો હશે જાણે આવતીકાલે જ કલેક્ટર બનવાનો હોય. તે પોતાને કહે છે, 'સંઘર્ષ એ જ સફળતા છે.' આ શાંતિ નથી, આ મગજને અપાયેલું એનેસ્થેસિયા છે. સાચો ડર લાગે તો પુસ્તકો છોડીને કોઈ વાસ્તવિક કામ શોધવું પડે, પણ આ આભાસી શાંતિ તેને સત્ય જોવાની હિંમત જ કરવા દેતી નથી.

સમસ્યા એ છે કે આ ભ્રામક શાંતિ લાંબી ચાલતી નથી. ઓપરેશન પૂરું થાય એટલે ઘા તો દુખવાનો જ છે. જ્યારે વર્ષો વીતી જાય અને અસફળતાનો પથ્થર છાતી પર પડે, ત્યારે આખી ઊંઘ એક ઝાટકે ઊડી જાય છે. જીવનમાં અમુક સમયે ચિંતા, ગભરાટ અને અસલામતી અનિવાર્ય છે. એ જ તમને જગાડે છે અને પલાયનવાદથી બચાવે છે.

જે દર્દ તમને દોડતા કરી શકે તેમ હતું, તેને પોઝિટિવિટીનું ઇન્જેક્શન આપીને તમે તમારી પોતાની જ હત્યા કરી નાખી છે.