હાયપોમ્નેમાટા

ગ્રીક ભાષાનો આ શબ્દ સદીઓ જૂનો છે. હાયપોમ્નેમાટા એટલે વ્યક્તિગત નોંધપોથી. આ કોઈ રોજનીશી કે ડાયરી નથી જ્યાં દિવસભરની રામાયણ કે લાગણીઓ ઠાલવવાની હોય. આ તો વાંચેલા પુસ્તકોમાંથી વીણેલા વાક્યો, કોઈ ચિંતકના વિચારો, પોતાની નજરે ચડેલી વાસ્તવિકતાઓ અને જીવન જીવવાના નિયમોનો અંગત સંગ્રહ છે. પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમમાં લોકો આ ચોપડો પોતાની સાથે રાખતા. ફ્રેન્ચ વિચારક મિશેલ ફૂકોએ આ વિભાવનાને આધુનિક સંદર્ભમાં ઊંડાણપૂર્વક સમજાવી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે માણસે પોતાના આત્માને ઘડવા માટે બહારના વિચારોને પોતાની અંદર ઉતારવા પડે છે, અને આ નોંધપોથી તે કામ કરે છે.

આજના માહિતીના પૂરમાં આ વિચાર ઓક્સિજન જેવો છે. આપણું મગજ દરરોજ હજારો વિચારો, રીલ્સ અને અહેવાલોથી ઘેરાયેલું રહે છે. સાંજે પૂછો તો સવારે શું વાંચ્યું હતું તે પણ યાદ નથી હોતું. જ્યારે તમે સાંભળેલી કે વાંચેલી કોઈ નક્કર વાતને પોતાની ડાયરીમાં કલમથી ઉતારો છો, ત્યારે તે માત્ર કાગળ પર નથી લખાતી; તમારા ચિત્તમાં જડાઈ જાય છે. હાયપોમ્નેમાટા એ વિચારોની તિજોરી છે. સંકટ સમયે જ્યારે મન ડગમગે, ત્યારે આ જમા થયેલા વિચારો માણસને તૂટવા દેતા નથી. આ પોતાની જાત સાથેનો સતત સંવાદ છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓના બાબુઓને જુઓ. સચિવાલયમાં વર્ષોથી નોકરી કરતા જૂના અમલદારના ટેબલ પર એક ઝીણી, જર્જરિત ડાયરી પડી હોય છે. આ કોઈ સરકારી રજિસ્ટર નથી. તેમાં કાયદાની કલમો નથી હોતી, પણ નિયમોના પેચિદા અર્થઘટનો, જૂના ચુકાદાઓ અને પૂર્વ અધિકારીઓએ આપેલી ગુપ્ત વહીવટી શિખામણો ટાંકેલી હોય છે. જ્યારે કોઈ નવી ફાઇલ અટવાય કે રાજકીય દબાણ આવે, ત્યારે પેલો બાબુ આંતરિક વ્યવસ્થા માટે આ ડાયરી ઉથલાવે છે. તેની આ અંગત નોંધો જ તેને કટોકટીમાં બચાવે છે. એ ડાયરી તેનું હથિયાર છે.

જે માણસ પોતાના વિચારોની નોંધ નથી રાખતો, તે બીજાના વિચારોનો ગુલામ બની જાય છે. પુસ્તકો વાંચવા સહેલા છે, પણ તેમાંથી કયું સત્ય જીવનમાં ઉતારવું તે નક્કી કરીને લખી રાખવું તાકાત માંગી લે છે. આ પ્રક્રિયા તમારી સ્મૃતિને બહારનો આધાર આપે છે. તમારી જાતને બીજાના શોરબકોરથી બચાવવા માટે તમારી પાસે આવો એક અલાયદો કાગળ હોવો જોઈએ.

જે માણસ પોતાના વિચારો પોતે લખી રાખતો નથી, દુનિયા તેને પોતાનો રસ્તો ભૂલાવી દે છે.