હ્યુમનો વિરોધાભાસ

મુઠ્ઠીભર લોકો કરોડો પર રાજ કેવી રીતે કરે છે? બંદૂકના જોરે? ના. શારીરિક તાકાત હંમેશા બહુમતી પાસે જ હોય છે. દસ હજાર લોકો ધારે તો દસ શાસકોને એક ક્ષણમાં કચડી શકે. છતાં એવું થતું નથી. લોકો ચૂપચાપ આદેશ માને છે, લાઈનમાં ઊભા રહે છે અને કર ભરે છે. આને રાજકીય તત્વજ્ઞાનમાં 'હ્યુમનો વિરોધાભાસ' કહે છે.

સ્કોટિશ ફિલોસોફર ડેવિડ હ્યુમે ૧૭૪૧માં પોતાના નિબંધ 'ઓફ ધ ફર્સ્ટ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ ગવર્નમેન્ટ'માં આ રહસ્ય ઉકેલ્યું હતું. એમણે સીધું કહ્યું કે શાસકો પાસે બળ નથી હોતું, માત્ર અભિપ્રાય હોય છે. શાસન સત્તાના ડરથી નહીં, પ્રજાની સંમતિથી ચાલે છે. શાસિત વર્ગ માનસિક રીતે માની લે છે કે સામેવાળા પાસે અધિકાર છે, અને ત્યાં જ સત્તા જન્મે છે. સત્તા હંમેશા આપણી માન્યતા પર ટકેલી હોય છે, તાકાત પર નહીં.

આ વિચાર માત્ર રાજકારણ માટે નથી. કોઈ પણ સામ્રાજ્ય તૂટે ત્યારે અંદરથી તૂટે છે. જે દિવસે લોકોની માન્યતા ખતમ થઈ જાય, એ દિવસે ગમે તેવો સરમુખત્યાર કાગળનો વાઘ બની જાય છે. કંપનીમાં બોસ હોય કે ધર્મગુરુ, એમની પાસે કોઈ જાદુઈ લાકડી નથી. આપણે સ્વેચ્છાએ એમના અધિકારને મંજૂરી આપીએ છીએ એટલે તેઓ રાજ કરે છે. ગુલામી પિંજરામાં ઓછી અને મગજમાં વધારે વસે છે.

બોલિવૂડમાં દાયકાઓ સુધી અમુક ચોક્કસ પરિવારો અને પ્રોડક્શન હાઉસનો એકચક્રી દબદબો ચાલ્યો. તેઓ નક્કી કરતા કે કોણ સ્ટાર બનશે અને કોણ ફેંકાઈ જશે. આખી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી અને કરોડો દર્શકો આ તાકાતને અફર માનતા રહ્યા. પછી સોશિયલ મીડિયા આવ્યું. દર્શકોને અચાનક સમજાયું કે આ મોટા સ્ટાર્સ માત્ર આપણા પૈસા અને આપણી તાળીઓથી જીવે છે. જેવી જનતાએ માન્યતા પાછી ખેંચી, કરોડોના બજેટવાળી ફિલ્મો પહેલા દિવસે થિયેટરોમાં ખાલી ખુરશીઓ સામે પટકાઈ ગઈ. સત્તાનો મહેલ રેતીની જેમ ખરી પડ્યો.

જે દિવસે ગુલામને પોતાની તાકાતનો અહેસાસ થાય છે, એ જ ક્ષણે બાદશાહ ભિખારી બની જાય છે.