હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ

મૃત્યુ પછી શરીરનું શું કરવું? માણસજાતે બે જ રસ્તા શોધ્યા: અગ્નિસંસ્કાર અથવા દફનવિધિ. એકમાં લાકડું કે ગેસ બળે છે, ધુમાડો હવામાં ભળે છે. બીજામાં જમીન રોકાય છે, લાકડાની પેટીઓ સડે છે. હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ ત્રીજો વિકલ્પ છે. કાયદાની ભાષામાં આને નેચરલ ઓર્ગેનિક રિડક્શન કહે છે. મૃતદેહને છોડવાઓ, લાકડાના વહેર અને ઘાસ સાથે ખાસ પાત્રમાં મૂકવામાં આવે છે. ત્રીસ દિવસમાં સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હાડકાં સહિત આખા શરીરને ફળદ્રુપ કાળી માટીમાં ફેરવી નાખે છે. કોઈ ધુમાડો નહીં, કોઈ કબરનો પથ્થર નહીં. માણસ સીધો ખાતર બનીને પૃથ્વીને પાછો મળે છે.

આ વિચાર અમેરિકાની કેટરીના સ્પેડ નામની ડિઝાઇનરે ૨૦૧૦ના દાયકામાં શરૂ કર્યો અને ૨૦૧૯માં વોશિંગ્ટન રાજ્યમાં તેને કાયદેસર માન્યતા મળી. પર્યાવરણ બચાવવાની ચળવળમાંથી આ ટેકનોલોજી આવી. જીવતેજીવ આપણે પૃથ્વી પાસેથી ઘણું લૂંટ્યું છે. મર્યા પછી ઓછામાં ઓછું એક ઝાડ ઉગાડવા જેટલું પોષણ પાછું આપવું જોઈએ, એવો આનો તર્ક છે. પશ્ચિમમાં આ પદ્ધતિ ધીમે ધીમે કાયદાકીય સ્વીકૃતિ મેળવી રહી છે, પણ ધાર્મિક વડાઓ ભડકેલા છે. માણસના અહંકારને ખાતર બનવું પરવડતું નથી.

આ વિચાર માત્ર વિજ્ઞાનનો નથી, આપણી સંસ્કૃતિના સૌથી ઊંડા પાખંડ પર સીધો ઘા છે. આપણે જીવતેજીવ શરીરને અજર-અમર માનીને જીવીએ છીએ. મરણ પછી પણ શુદ્ધિ, અશુદ્ધિ અને મોક્ષના તાયફા ગોઠવીએ છીએ. શરીર માત્ર કાર્બન, નાઇટ્રોજન અને પાણીનો જથ્થો છે. કમ્પોસ્ટિંગ પળવારમાં માણસનું સાચું જૈવિક કદ બતાવી દે છે.

આપણા જ્ઞાતિવાદી સમાજમાં આ વિચાર ફેંકો તો ધરતીકંપ આવી જાય. દીકરીનું માગું આવે ત્યારે ખાનદાન, ગોત્ર અને લોહીની પવિત્રતા માપનારા વડીલોને પૂછો: મર્યા પછી તમારા દેહનું ખાતર બનાવીને ગુલાબના છોડમાં નાખીએ તો ચાલશે? સવર્ણનું ખાતર અને દલિતનું ખાતર અલગ હોય? નાત-જાતના વાડા અને શુદ્ધ લોહીના ભ્રમ એક જ ઝાટકે ખરી પડે છે. જે સમાજ લગ્નમાં લોહીની ઊંચ-નીચ ચકાસે છે, તે મૃત્યુ પછી બધાને એક જ માટી થતાં જોઈને ધ્રૂજી ઊઠે છે. પ્રકૃતિ કોઈની અટક પૂછતી નથી.

અહંકાર આખી જિંદગી પવિત્રતાનો ઢોંગ કરે છે, પણ કુદરત માટે આપણે માત્ર થોડા કિલો ઉત્તમ ખાતર છીએ.