માનવ ક્ષમતાનું ધોવાણ

ટેકનોલોજી રોજ વધુ સ્માર્ટ બની રહી છે. ફોન, એલગોરિધમ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સતત અપગ્રેડ થાય છે. તેની સામે માણસ પોતે ડાઉનગ્રેડ થઈ રહ્યો છે. આપણું ધ્યાન, આપણી ધીરજ, આપણી યાદશક્તિ અને આપણી વિચારવાની ક્ષમતા બધું જ ઘટી રહ્યું છે. આ કોઈ કુદરતી વૃદ્ધત્વ નથી. આ એક સુનિયોજિત લૂંટ છે. ટેકનોલોજીનું કામ આપણું ધ્યાન ખેંચીને વેચવાનું છે, અને એ ચક્કરમાં આપણી જૈવિક ક્ષમતાઓ કુંઠિત થઈ ગઈ છે.

આ વિચાર ત્રિસ્ટન હેરિસે આપ્યો હતો. તેઓ ગુગલના ભૂતપૂર્વ ડિઝાઇન એથિસિસ્ટ હતા અને પછી 'સેન્ટર ફોર હ્યુમન ટેકનોલોજી'ની સ્થાપના કરી. તેમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: લોકો ડરે છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માણસને પાછળ છોડી દેશે. પણ અસલી ખતરો એ નથી કે મશીનો અતિશય બુદ્ધિશાળી બની ગયા છે; ખરી મુશ્કેલી એ છે કે મશીનોએ માણસની નબળાઈઓને વટાવી ખાધી છે. માણસનું મન ધીમે ધીમે ક્ષીણ થતું જાય છે.

આની અસર બહુ ગંભીર છે. આપણે હવે બે પાનાંનું પુસ્તક સળંગ વાંચી શકતા નથી. કોઈ નાની તકરાર થાય તો સીધા આવેશમાં આવી જઈએ છીએ. લોકો પોતાની જાતે દિશા નક્કી નથી કરી શકતા, જીપીએસ જોઈએ છે. સંબંધો સાચવવાની ક્ષમતા ઘટી ગઈ છે. માનવ સંસ્કૃતિ જે ગુણો પર ઊભી હતી—ઊંડું ચિંતન, સહાનુભૂતિ અને એકાગ્રતા—તે તમામ ગુણોનું ધીમું ઝેર આપીને ખૂન થઈ રહ્યું છે.

અમદાવાદના કોઈ નવા ફ્લેટની સોસાયટી મીટિંગ જુઓ. પચાસ પરિવારો ભેગા થયા છે. પ્રશ્ન સાદો છે: પાર્કિંગમાં સીસીટીવી ક્યાં મૂકવા. પણ કોઈ એકબીજાની વાત સાંભળવા તૈયાર નથી. ત્રણ મિનિટ શાંતિથી બેસીને કોઈનું સાંભળવાની ક્ષમતા કોઈમાં બચી નથી. વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં અફવાઓ ફેલાવીને લોકો એકબીજા સામે લડે છે. જે મુદ્દો દસ મિનિટમાં પતી શકે, તેના પર ત્રણ કલાક સુધી અહંકાર અથડાય છે. માણસો પાસે કરોડોના ફ્લેટ છે, પણ પાંચ મિનિટનું સંયમિત મગજ નથી.

જ્યારે મશીન તમારી લાગણીઓને તમારા કરતાં વધુ સારી રીતે ઓળખવા માંડે, ત્યારે તમે માલિક નથી રહેતા. તમે માત્ર એક વપરાશકાર બનીને રહી જાઓ છો. સ્માર્ટફોન ખિસ્સામાં મૂકીને માણસ પોતે જડ બની રહ્યો છે.

સાધન જેટલું હોંશિયાર બનતું જાય છે, તેનો વાપરનાર તેટલો જ બુદ્ધિહીન સાબિત થતો જાય છે.