હની-મમફોર્ડ લર્નિંગ મોડેલ

બધા માણસો એક જ રીતે શીખતા નથી. કોઈને સીધા મેદાનમાં કૂદી પડવું ગમે છે, તો કોઈને ખૂણામાં બેસીને આખી સિસ્ટમ સમજવી હોય છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિકો પીટર હની અને એલન મમફોર્ડે શીખવાની વૃત્તિઓને ચાર ખાનામાં વહેંચી: એક્ટિવિસ્ટ, રિફ્લેક્ટર, થિયરિસ્ટ અને પ્રાગ્મેટિસ્ટ. આ કોઈ કાયમી લેબલ નથી, પણ નવું જ્ઞાન પચાવવાની તમારી પ્રાથમિક ટેવ છે.

એક્ટિવિસ્ટ પરિણામનો વિચાર કર્યા વગર હાથ અજમાવે છે. રિફ્લેક્ટર દૂર ઊભા રહીને બધું શાંતિથી જુએ છે, નોંધ લે છે અને પછી પગલું ભરે છે. થિયરિસ્ટને નિયમો, તર્ક અને સિદ્ધાંતો જોઈએ છે; તેને સિસ્ટમ વગર ચેન નથી પડતું. જ્યારે પ્રાગ્મેટિસ્ટ માત્ર એક જ સવાલ પૂછે છે: આનો વ્યવહારમાં શો ફાયદો? શું આ કામ કરે છે? જો જવાબ હા હોય, તો જ તે રસ લેશે.

આ મોડેલ શિક્ષણ કે તાલીમની દુનિયામાં એક આંખ ઉઘાડનારો અરીસો છે. મોટા ભાગના મેનેજરો કે શિક્ષકો માને છે કે જે રીતે પોતે શીખ્યા, તે જ એકમાત્ર સાચી રીત છે. તમે જો એક્ટિવિસ્ટ માણસને ક્લાસરૂમમાં બેસાડીને કલાકો સુધી ભાષણ આપશો તો તે ઊંઘી જશે. થિયરિસ્ટને પૂરતી થીયરી સમજાવ્યા વિના સીધો કામે લગાડી દેશો તો તે ગભરાઈ જશે. ખોટી પદ્ધતિ સારો માણસ બગાડી નાખે છે.

ભારતીય ક્રિકેટ ડ્રેસિંગ રૂમ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. રિષભ પંત જેવો ખેલાડી પાકો એક્ટિવિસ્ટ છે; એ નેટ્સમાં કલાકો સુધી વિડીયો એનાલિસિસ જોવા બેસે તો કંટાળી જાય, એને સીધો બેટ પકડાવીને ક્રિઝ પર રમવા મોકલો. બીજી તરફ ચેતેશ્વર પૂજારા કે રાહુલ દ્રવિડ પાકા રિફ્લેક્ટર અને થિયરિસ્ટ રહ્યા છે. તેઓ બોલરના કાંડાની મૂવમેન્ટ અને પિચના સ્વભાવનું ગણિત મગજમાં ગોઠવે છે. જો એક જ કોચ પંત અને પૂજારા બંનેને સરખી રીતે કોચિંગ આપવા જાય, તો ટીમનું સત્યાનાશ વળી જાય.

શીખવાની કોઈ એક યુનિવર્સલ રીત નથી; માણસ પારખ્યા વિનાનું જ્ઞાન કૂવામાં ફેંકેલા પૈસા જેવું છે.