માતાનું સન્માન

આ કોઈ અર્થશાસ્ત્રનો ગૂઢ સિદ્ધાંત કે મનોવિજ્ઞાનની અટપટી લેબમાંથી નીકળેલો શબ્દ નથી. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ આ એક સીધો વ્યવહારુ નિયમ છે. કોઈપણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે પોતાની જાતને એક જ સવાલ પૂછવો કે આ પગલું હું મારી મા સામે બેસીને છાતી ઠોકીને કહી શકીશ? જો જવાબમાં શરમ, સંકોચ કે બહાના શોધવા પડે, તો એ કામ ખોટું છે. નૈતિકતાની મોટી ફિલસૂફીઓ જ્યાં થાકી જાય છે, ત્યાં આ સાદી કસોટી કામ કરી જાય છે.

આપણે રોજિંદા જીવનમાં પોતાની જાતને છેતરવામાં પાવરધા છીએ. નિયમોની છટકબારીઓ શોધવી આપણા લોહીમાં છે. કાયદો પકડે નહીં ત્યાં સુધી બધું સાચું, એવી માનસિકતા આધુનિક દુનિયાનું લક્ષણ છે. આ વ્યવસ્થામાં અંતરાત્મા ખૂબ ઝડપથી મૂંગો થઈ જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ કાગળ પર સહી કરો છો કે કોઈ સોદો પાકો કરો છો, ત્યારે કંપનીની પોલિસી તમને સાચી ઠેરવી શકે છે. પણ તમારી અંગત પ્રમાણિકતાનું શું? મા સામે જોવાની હિંમત એ તમારા ચારિત્ર્યનું આખરી ઓડિટ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નજર નાખો. રોકાણની દુનિયામાં દરરોજ અંદરની માહિતીના ખેલ ચાલે છે. ધારો કે એક બ્રોકર પાસે કોઈ લિસ્ટેડ કંપનીના ખરાબ પરિણામોની ખાનગી માહિતી વહેલી આવી જાય છે. તે પોતાના સામાન્ય ગ્રાહકોને અંધારામાં રાખીને, મોટા ગ્રાહકોના શેર ઊંચા ભાવે વેચાવી દે છે. કાયદાની દૃષ્ટિએ તે કદાચ પુરાવાના અભાવે બચી પણ જાય. સાંજે ઘરે જઈને તે પોતાની માતાને કહી શકશે કે આજે મેં સેંકડો સામાન્ય પરિવારોની મૂડી ડુબાડીને મારું કમિશન બનાવ્યું છે? પૈસા કમાઈ લેવા સહેલા છે, નૈતિક હિસાબ આપવો અઘરો છે.

શેરબજાર હોય કે કોઈ સરકારી કચેરી, માણસ જ્યારે પોતાના લોભને સિદ્ધિ માની બેસે છે ત્યારે પતન શરૂ થાય છે. જટિલ નિયમો માણસને દલીલો કરતા શીખવે છે, સંસ્કાર નહીં. માતાનું સન્માન કરવાનો અર્થ માત્ર પગે લાગીને આશીર્વાદ લેવા પૂરતો નથી. તેનો સાચો અર્થ એ છે કે તમારા નિર્ણયો એટલા પારદર્શક હોય કે તેની સમક્ષ માથું ઝૂકાવતી વખતે આંખો ચોરવી ન પડે.

જે સોદો મા સામે બેસીને ગર્વથી ન કહી શકાય, એ સોદો ગમે તેટલો નફો આપે તોય ખોટનો જ છે.