હાઈ પરફોર્મન્સ સિદ્ધાંત

કોર્પોરેટ જગતમાં ભારેખમ શબ્દો ફેંકવાનો જૂનો રિવાજ છે. ‘હાઈ પરફોર્મન્સ ડોક્ટ્રિન’ આવો જ એક શબ્દપ્રયોગ છે. આ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે દાર્શનિકમાંથી ઊતરી આવેલો વિચાર નથી. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિએ આ શબ્દ ક્યારે ઘડ્યો તેની કોઈ નોંધ નથી. આ માત્ર આધુનિક મેનેજમેન્ટની એવી વિચારસરણી છે, જ્યાં સરેરાશ કામને ગુનો ગણવામાં આવે છે. અહીં દરેક ક્ષણે, દરેક વ્યવહારમાં પરિણામનું સર્વોચ્ચ શિખર માગવામાં આવે છે. માણસ જીવતો જાગતો જીવ નથી, પણ માત્ર ક્ષમતા આપતું મશીન છે.

આ વિચારનું હાર્દ સીધું છે: જે સામાન્ય છે તે નકામું છે. પ્રક્રિયા ગમે તેટલી સારી હોય, છેલ્લું આઉટપુટ જ બધું નક્કી કરે છે. વ્યવસાયની ભાષામાં આને ‘પરિણામલક્ષી કટ્ટરતા’ કહી શકાય. જ્યાં સુધી તમે ટોચ પર છો ત્યાં સુધી તમે મૂલ્યવાન છો. જરાક ઢીલા પડ્યા કે તંત્ર તમને બહાર ફેંકી દેશે. સંસ્થાઓ આ સિદ્ધાંતને ઉત્કૃષ્ટતાના નામે વેચે છે, પણ અંતે એ અવિરત દબાણ સિવાય કશું નથી હોતું.

આ માનસિકતા આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ ઘૂસી ગઈ છે. અમદાવાદ કે સુરતના નવા લક્ઝુરિયસ ફ્લેટની સ્કીમ જુઓ. બ્રોશરમાં લખાશે કે આ એક ‘હાઈ પરફોર્મન્સ લિવિંગ સ્પેસ’ છે. સોસાયટીનું મેનેજમેન્ટ બિલ્ડરના આ જ સિદ્ધાંત પર ચાલવા માંડે છે. દરેક સુવિધા વર્લ્ડ ક્લાસ હોવી જોઈએ, લિફ્ટની સ્પીડથી લઈને સિક્યુરિટી ગાર્ડના સેલ્યુટ સુધી બધું પરફેક્ટ હોવું જોઈએ. જો ક્લબહાઉસમાં એસી બે મિનિટ મોડું ચાલુ થાય કે માળી એક દિવસ મોડો આવે, તો કમિટીની મીટિંગમાં ધમાલ મચી જાય છે. જીવન જીવવાની જગ્યા અચાનક એક કડક ઓફિસ જેવી બની જાય છે, જ્યાં શાંતિ કરતાં દેખાડો મોટો થઈ જાય છે.

આવા સિદ્ધાંતો કાગળ પર સારા લાગે છે, પણ માણસો સાથે કામ કરતી વખતે તૂટી પડે છે. સતત ઉચ્ચ પરિણામની જીદ માણસને અંદરથી ખાલી કરી નાખે છે. જે સોસાયટી કે સંસ્થા ભૂલ સ્વીકારતી નથી, તે અંતે અસંતોષનું ઘર બની જાય છે. ઉત્કૃષ્ટતા સારી ચીજ છે, પણ જ્યારે એ એક જડ સિદ્ધાંત બની જાય ત્યારે માણસાઈનો દમ ઘૂંટાવા લાગે છે.

સતત ટોચ પર રહેવાની જીદ એ કોઈ બહાદુરી નથી, પણ અંદરથી તૂટી જવાની વ્યવસ્થિત તૈયારી છે.