ગ્રેબોલિંગ

સિસ્ટમ સામે છેતરપિંડી કરવી એક વાત છે, પણ સિસ્ટમને ખબર જ ન પડે કે તેની સાથે છેતરપિંડી થઈ રહી છે, તે સાવ જુદી કળા છે. 'ગ્રેબોલિંગ' એટલે કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ કે તપાસ અધિકારીને કાયદાકીય વાસ્તવિકતાથી અંધારામાં રાખવા માટે બનાવટી ડિજિટલ પડદો ઊભો કરવો. તમારી સામે જે સ્ક્રીન છે તેના પર બધું સામાન્ય દેખાય, પણ પાછળ અસલ રમત કંઈક અલગ જ ચાલતી હોય. આ માત્ર છળકપટ નથી, સત્તાવાર નિયમનકારોને બનાવટી વાસ્તવિકતા બતાવીને બેવકૂફ બનાવવાનું સુનિયોજિત તંત્ર છે.

આ શબ્દ ૨૦૧૭માં ત્યારે ગાજ્યો જ્યારે એક જાણીતા અમેરિકન અખબારે કેબ કંપની ઉબેરના ગુપ્ત સોફ્ટવેર ટૂલ 'ગ્રેબોલ'નો પર્દાફાશ કર્યો. જે શહેરોમાં ઉબેર પર પ્રતિબંધ હતો, ત્યાંના સરકારી ઇન્સ્પેક્ટરો જ્યારે ટેક્સી પકડવા માટે એપ ખોલતા, ત્યારે ઉબેરનું અલ્ગોરિધમ તેમને ઓળખી જતું. તેમને ખાલી નકલી ગાડીઓ દેખાતી અથવા રાઈડ કેન્સલ થઈ જતી. સાદા ગ્રાહકો માટે ધંધો ધમધોકાર ચાલતો, પણ કાયદાના રક્ષકો સામે એક અદ્રશ્ય દીવાલ ચણી દેવાતી.

ડિજિટલ યુગમાં સત્તા અને ચાલાકી વચ્ચેની આ નવી લડાઈ છે. જૂના જમાનામાં દરોડો પડે ત્યારે હિસાબની લાલ ચોપડીઓ કૂવામાં ફેંકી દેવાતી. હવે કોડિંગ દ્વારા નિયમોની આંખમાં ધૂળ ઝોંકાય છે. જે વ્યવસ્થા પોતાની સુરક્ષા માટે કમ્પ્યુટર પર નિર્ભર છે, તે જ કમ્પ્યુટર તેના માલિકના કહેવાથી તપાસ અધિકારીને મૂર્ખ બનાવી શકે છે. તમે ક્યારેક જે સ્ક્રીન પર ભરોસો કરો છો, તે સ્ક્રીન તમારા માટે જ ખાસ રચાયેલી માયાજાળ હોઈ શકે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓમાં આ રમત રોજ રમાય છે. ધારો કે ગાંધીનગરથી ઓચિંતી તપાસ માટે વિજિલન્સની ટીમ કોઈ તાલુકા મામલતદાર કચેરી પહોંચવાની હોય. બાબુઓનું પોતાનું આંતરિક નેટવર્ક તરત સક્રિય થઈ જાય છે. સત્તાવાર પોર્ટલ પર અરજીઓનો નિકાલ 'ઝીરો પેન્ડન્સી' બતાવે, પણ અસલ ફાઈલો કબાટની પાછળ સંતાડી દેવાય. સાહેબને બતાવવાનું ડેશબોર્ડ સાવ ચોખ્ખું ચણક હોય, જ્યારે અરજદારો લાઈનમાં પરસેવો પાડતા હોય. સરકારી બાબુ પોતાની ખુરશી બચાવવા સમગ્ર સિસ્ટમને એક સમાંતર ભ્રમણા બનાવીને પીરસી દે છે.

જ્યારે અલ્ગોરિધમ સત્તા કરતાં વધુ હોશિયાર બની જાય, ત્યારે કાયદો આંધળો નહીં, અપંગ થઈ જાય છે.