મોટા મૂરખનો સિદ્ધાંત

તમે કોઈ વસ્તુ તેની અસલ કિંમત કરતાં દસ ગણા ભાવે ખરીદો છો, કારણ કે તમને ખાતરી છે કે ભવિષ્યમાં તમારા કરતાં પણ મોટો કોઈ અક્કલમઠ્ઠો મળશે જે તેને વીસ ગણા ભાવે ખરીદી લેશે. આ ગણતરીનું નામ છે ગ્રેટર ફૂલ થિયરી. અહીં વસ્તુની સાચી કિંમત કે ઉપયોગિતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. બધો ખેલ માત્ર આગલા માણસની મૂર્ખામી પર મંડાયેલો છે. તમે મૂર્ખ છો એ તમને ખબર છે, પણ બજારમાં તમારાથી મોટો મૂરખ હાજર છે એવો તમારો વહેમ છે.

આ વિચારણા અર્થશાસ્ત્ર અને નાણાકીય બજારોમાંથી આવી છે. ૧૭મી સદીના હોલેન્ડના ટ્યૂલિપ બબલથી માંડીને આજના ક્રિપ્ટોકરન્સી સુધી આ જ માનસિકતા કામ કરે છે. કોઈ પણ અસ્કયામત જ્યારે હવાઈ કિલ્લા જેવી ફૂલી જાય, ત્યારે રોકાણકારો ફંડામેન્ટલ્સ નથી જોતા. તેઓ માત્ર એ રાહ જુએ છે કે છેલ્લે ટોપી કોના માથે પહેરાવવી. જ્યાં સુધી નવા મૂર્ખાઓની લાઈન ચાલુ રહે છે ત્યાં સુધી પાર્ટી ચાલે છે. જે ક્ષણે કતાર પૂરી થાય, સંગીત બંધ થઈ જાય છે.

સમસ્યા એ છે કે આ રમતનો અંત હંમેશાં લોહિયાળ હોય છે. છેલ્લો ખરીદનાર ક્યારેય જાણી જોઈને છેલ્લો નથી બનતો. તે પણ પોતાને હોશિયાર માનતો હોય છે. જ્યારે બજારમાંથી મોટા મૂર્ખાઓનો સપ્લાય ખૂટી જાય, ત્યારે ભાવ ધડામ દઈને તળિયે બેસી જાય છે. અસલ નફો એ જ કમાય છે જે વહેલા નીકળી જાય છે, અને છેલ્લો માણસ ખાલી ખોખું પકડીને રડતો બેસી રહે છે.

આ તાલ તાજેતરમાં ભારતીય સ્પોર્ટ્સ લીગ્સમાં જોવા મળ્યો. ક્રિકેટની આઈપીએલ સફળ થઈ એટલે દેશમાં કબડ્ડી, ટેબલ ટેનિસ, કુસ્તી અને બેડમિન્ટનની અબજો રૂપિયાની નવી ફ્રેન્ચાઈઝીઓ ઊભી થઈ. કેટલાક બિન-ક્રિકેટ રમતોના ઉદ્યોગપતિઓએ ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી તપાસ્યા વગર ટીમો ખરીદી લીધી. તેમને રમતમાં કે ખેલાડીઓમાં રસ નહોતો; ગણતરી માત્ર એવી હતી કે બે વર્ષ પછી કોઈ મોટો કોર્પોરેટ ગજવાં ખાલી કરીને આ ટીમ ઊંચા પ્રીમિયમ પર ખરીદી લેશે. પણ સ્ટેડિયમો ખાલી રહ્યા, ટીવી વ્યુઅરશિપ આવી નહીં અને આગળ કોઈ નવો ખરીદનાર મળ્યો નહીં. છેવટે કરોડો રૂપિયાનું આંધણ કરીને ટીમો સસ્તામાં સમેટી લેવી પડી.

બીજાની મૂર્ખામી પર નફો કમાવાની રમતમાં સૌથી મોટો ભય એ જ છે કે છેવટે દર્પણ સામે જુઓ ત્યારે સૌથી મોટો મૂરખ તમે પોતે જ નીકળો છો.