ગિલ્ડેડ નિયમ

સુવર્ણ નિયમ આપણને નાનપણથી શીખવવામાં આવ્યો છે: 'તમે તમારી સાથે જેવું વર્તન ઇચ્છો છો, તેવું જ વર્તન બીજા સાથે કરો.' આ વાત સાંભળવામાં ઉમદા લાગે છે, પણ વ્યવહારની દુનિયા આટલી સીધી નથી હોતી. ગિલ્ડેડ નિયમ એ આ જ જૂના સિદ્ધાંતનું વ્યવહારુ અને થોડું વિકૃત સ્વરૂપ છે. સોનાનો ઢોળ ચડાવેલો પિત્તળ એટલે ગિલ્ડ. ઉપરથી નૈતિકતાની ચમક દેખાય, પણ અંદર માત્ર અંગત ગણતરી અને સ્વાર્થ છુપાયેલો હોય. અહીં તમે સામેવાળા સાથે સારો વ્યવહાર એટલા માટે નથી કરતા કારણ કે એ સાચો રસ્તો છે, પણ એટલા માટે કરો છો જેથી સામેવાળો ભવિષ્યમાં તમારા કામમાં આવે.

આ વિચારનો ચોક્કસ જનક કોણ છે તે સ્પષ્ટ નથી. મેનેજમેન્ટ અને બિઝનેસ એથિક્સના લખાણોમાં સુવર્ણ નિયમની મર્યાદાઓ દર્શાવવા માટે આ શબ્દપ્રયોગ ધીમે ધીમે ચલણમાં આવ્યો છે. સોનું અસલી હોય છે, જ્યારે ગિલ્ડ માત્ર પડ ચડાવેલું હોય છે. આ નિયમ દર્શાવે છે કે આધુનિક સંબંધોમાં ઉદારતા એ અસલ સંસ્કાર નથી, પણ એક જાતનું રોકાણ છે. આપણી ભલાઈ પાછળ એક અદ્રશ્ય રસીદ ફાટેલી હોય છે, જે વસૂલવાની આપણે અપેક્ષા રાખીએ છીએ.

આ નિયમનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે સંબંધોને આંતરિક રીતે પોકળ બનાવી દે છે. જ્યારે કોઈ તમારી સાથે અતિશય મીઠાશથી વર્તે, ત્યારે સમજી લેવું કે એ તમારા વ્યક્તિત્વને નહીં પણ તમારી ખુરશીને કે તમારા ખિસ્સાને સલામ કરી રહ્યો છે. જે ક્ષણે તમારો ઉપયોગ પૂરો થશે, તે ક્ષણે પેલો સોનાનો ઢોળ ઊતરી જશે અને નીચે રહેલો કઠોર ધાતુ જેવો સ્વાર્થ સામે આવી જશે.

સુરતના હીરા બજારમાં કે કાપડ માર્કેટની સાંકડી ગલીઓમાં આ ગિલ્ડેડ નિયમ ડગલે ને પગલે જોવા મળે છે. મહિધરપુરામાં બેઠેલા કાકા સામેવાળા દલાલને પ્રેમથી સ્પેશિયલ મસાલા ચા પીવડાવશે, તેના દીકરાના લગ્નમાં મોંઘી ભેટ મોકલશે અને ખૂબ આદર બતાવશે. આ બધો વ્યવહાર કોઈ ઊંડા પ્રેમથી નથી થતો, પણ સામેવાળો મોટો હીરાનો લોટ સસ્તા ભાવે આપી જાય તે માટેનું સાવચેત પાથરણું હોય છે. કાલે સવારે જો વેપારી નાદાર થાય, તો આ મીઠી ચા રાતોરાત બંધ થઈ જાય છે.

દુનિયામાં સંબંધો સાચવવા જરૂરી છે, પણ તેને વ્યવસાયિક હિસાબકિતાબ બનાવી દેવા એ છેતરપિંડી છે. આપણે ઘણીવાર જેને સંસ્કાર ગણીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં માત્ર વ્યવહારુ ગણતરીનું સોનેરી વરખ હોય છે. વરખ ઉખડી જાય ત્યારે અંદરથી માત્ર શૂન્યતા નીકળે છે.

જે ભલાઈ વળતરની શરતે કરવામાં આવે છે, તે સદ્ગુણ નથી પણ ધિરાણ છે.