જીઆઈએફ વિજ્ઞાન

કોઈ જટિલ સિદ્ધાંતને ત્રણ સેકન્ડના એનિમેશનમાં કેદ કરી લેવો. રસાયણશાસ્ત્રનું મોટું સમીકરણ હોય કે પૃથ્વીની ધરીનું ભ્રમણ, સ્ક્રીન પર વારંવાર લૂપ થતી નાનકડી ક્લિપ તમને ક્ષણભરમાં આખો ખેલ સમજાવી દે છે. આ ઇન્ટરનેટ સંસ્કૃતિનો પેદા કરેલો વિચાર છે, જેને ડિજિટલ જગત 'જીઆઈએફ સાયન્સ' કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક વૈજ્ઞાનિકે લેબોરેટરીમાં બેસીને નથી ઘડ્યો. સોશિયલ મીડિયા પર માહિતીના અતિરેક વચ્ચે વિજ્ઞાનને લોકપ્રિય બનાવવા માટે આ કળા આપોઆપ વિકસી છે.

આ વિચારનું ગણિત સાવ સરળ છે. માણસનું મગજ લાંબાં સૂત્રો વાંચતાં કંટાળે છે, પણ ચાલતી તસવીર તેને તાત્કાલિક જકડી લે છે. જ્યારે એક અટપટી પ્રક્રિયા માત્ર ગણતરીની ક્ષણોમાં વારંવાર આંખ સામે ફરે છે, ત્યારે સમજવાનો થાક ઊતરી જાય છે. આ પદ્ધતિ શિક્ષણને રમકડું બનાવી દે છે. ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની મહેનત બચી જાય છે અને સામાન્ય માણસને ભ્રમ થાય છે કે તે આખું રહસ્ય પામી ગયો.

પણ આ સગવડ પાછળ એક મોટો ભય છુપાયેલો છે. દરેક ગંભીર વાતને ત્રણ સેકન્ડમાં સંકોચી શકાતી નથી. જ્યારે તમે સંદર્ભ કાપી નાખો છો, ત્યારે હકીકતનું કાર્ટૂન બની જાય છે. જે વિજ્ઞાનમાં પાયાની મહેનત અને ગણતરીની જરૂર હતી, તે માત્ર એક ડિજિટલ મનોરંજન બનીને રહી જાય છે. જટિલતાને મારી નાખીને મળેલી સ્પષ્ટતા ઘણીવાર અર્ધસત્ય સાબિત થાય છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ માનસિકતા સૌથી વિકૃત રીતે જોવા મળે છે. ચૂંટણી વખતે કોઈ ગંભીર આર્થિક નીતિ કે કાયદાની ચર્ચા કોઈને સાંભળવી નથી હોતી. આઈટી સેલના કારીગરો નેતાના ચાલીસ મિનિટના ભાષણમાંથી પાંચ સેકન્ડનો કટકો કાપીને લૂપ બનાવી દે છે. સંસદમાં પૂછાયેલા ગંભીર સવાલનો જવાબ મીમ અને એનિમેટેડ ક્લિપમાં ફેરવાઈ જાય છે. મતદાર એ ત્રણ સેકન્ડનો તમાશો જોઈને આખા દેશનું અર્થતંત્ર સમજી ગયાનો દાવો કરવા માંડે છે. જટિલ રાજકારણ એક રમૂજી તમાશો બની જાય છે.

જે વિચાર ત્રણ સેકન્ડમાં ગળી શકાય છે, તે મગજને ક્યારેય સાચું પોષણ આપી શકતો નથી.