જનરેટિવિટી

ચાલીસ વટાવ્યા પછી માણસ અચાનક બદલાય છે. ત્યાં સુધી દોડ માત્ર પોતાના માટે હોય છે—પૈસા, પદવી, મકાન અને ગાડી. પણ અડધી જિંદગી પત્યા પછી અંદરથી એક નવો સવાલ ઊઠે છે: મારા ગયા પછી શું? હું પાછળ શું છોડી જઈશ? આ વૃત્તિ એટલે જનરેટિવિટી. નવી પેઢીનું ઘડતર કરવાની, તેમને કંઈક નક્કર સોંપવાની અને પોતાના અસ્તિત્વને આગળ ધપાવવાની તીવ્ર ભૂખ.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની એરિક એરિકસને ૧૯૫૦માં આપ્યો હતો. એમણે માણસના માનસિક વિકાસના આઠ તબક્કા દર્શાવ્યા. એમાં સાતમો તબક્કો પ્રૌઢાવસ્થાનો છે. એરિકસન કહે છે કે આ ઉંમરે માણસ સામે બે જ રસ્તા હોય છે: કાં તો જનરેટિવિટી, કાં તો સ્થગિતતા. જો તમે આવનારી પેઢીને મદદ નહીં કરો, તો તમે અંદરથી સડી જશો. માત્ર પોતાનામાં સંકોચાઈ જવું એ માનસિક મોત છે.

આ માત્ર બાળકો પેદા કરવાની વાત નથી. એ તો પ્રાણીઓ પણ કરે છે. ખરી વાત સંસ્કાર, જ્ઞાન, સંસ્થા કે વ્યવસ્થા સોંપવાની છે. જ્યારે એક સિનિયર માણસ પોતાની સત્તા છોડીને જુવાનિયાઓને આગળ કરે છે, ત્યારે એ માત્ર ઉદાર નથી બનતો. એ પોતાની જાતને આવતીકાલના ભવિષ્ય સાથે જોડે છે. જે આ નથી કરી શકતા, તે આખી જિંદગી 'હું અને મારું'ના ખાડામાં રિબાય છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્રના ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળી જુઓ. સાઠ વર્ષના નારાયણબાપા ચેરમેન છે. એ ડેરીના નવા ચિલિંગ પ્લાન્ટ માટે દોડાદોડ કરે છે, પણ હવે હિસાબ-કિતાબ અને સંચાલન ગામના પચ્ચીસ વર્ષના છોકરાઓને શીખવે છે. તેમને ખબર છે કે આ મશીનરી એમના ગયા પછી પણ દૂધ ઠંડું રાખશે. એ સત્તા પકડી રાખીને બેસી નથી રહેતા, નવી પેઢીને ખુરશી પર બેસવા લાયક બનાવે છે. આ જનરેટિવિટી છે. બીજી તરફ એવા સરપંચો પણ છે જે મરતા દમ સુધી સહી કરવાનો પાવર છોડતા નથી.

જે વૃક્ષની છાંયડે પોતે ક્યારેય નથી બેસવાના, એ વૃક્ષ વાવવાની અક્કલ આવે ત્યારે માણસ ખરો પુખ્ત બને છે.