ગેઝ હ્યુરિસ્ટિક

ક્રિકેટના મેદાન પર ઊંચે ગયેલો દડો પકડવા ફિલ્ડર ગણિતના સમીકરણો માંડતો નથી. પવનની ઝડપ, દડાનું વજન કે પરવલયની ત્રિજ્યા માપવા બેસે તો દડો સીધો માથા પર પડે. તે માત્ર એક કામ કરે છે: દડા પર નજર સ્થિર રાખે છે અને પોતાની ચાલ એવી રીતે ગોઠવે છે કે દડા અને પોતાની આંખ વચ્ચેનો ખૂણો અચળ રહે. આખી જટિલ દુનિયાને એક જ ચલ રાશિમાં સંકોચી લેવાની આ યુક્તિ એટલે ગેઝ હ્યુરિસ્ટિક. મગજ જ્યારે બિનજરૂરી ડેટાનો કચરો કચરાપેટીમાં ફેંકીને એક જ બાબત પર ટાંપીને જુએ છે, ત્યારે પરિણામ સચોટ મળે છે.

જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગેર્ડ ગિગરેન્ઝરે આ વિચારને માનવ નિર્ણયશક્તિના સંદર્ભમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. પ્રાણીજગતનો શિકારી પણ આ જ નિયમ વાપરે છે. ચિત્તો દોડતી વખતે હરણની ઝડપના આંકડા ગણતો નથી, ફક્ત તેની ગતિ સાથે પોતાની દૃષ્ટિ જોડી રાખે છે. આધુનિક માનવી પાસે માહિતીનો પહાડ છે, પણ નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા કથળતી જાય છે. કારણ એ કે આપણે દરેક ચલને ધ્યાનમાં લેવાની જીદ પકડીએ છીએ. જીવનમાં ક્યારેક પાંચસો પાનાંની એક્સેલ શીટ કરતાં એક માત્ર સાચું લક્ષ્ય પૂરતું સાબિત થાય છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓમાં આ નિયમનો અભાવ રોજ અનુભવાય છે. કોઈ સામાન્ય નાગરિક સરકારી યોજનાનું ફોર્મ કે પેન્શન મંજૂર કરાવવા જાય, ત્યારે આખી બાબુશાહી ઊંધા પાટા પર દોડે છે. પટાવાળાથી લઈને કલેક્ટર સુધીના અમલદારો નિયમો, પરિપત્રો, સ્ટેમ્પ અને સહીઓના પચાસ પાનાં તપાસવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. સામે ઊભેલા વૃદ્ધ માણસને જીવતો સાબિત કરવા દસ કાગળ મંગાય છે. બાબુઓ નિયમોના ગણિતમાં એટલા ગૂંચવાય છે કે મૂળ ઉદ્દેશ ભૂલી જાય છે. જો કોઈ ચતુર અધિકારી માત્ર એક જ વાત પર નજર રાખે કે લાભાર્થી ખરેખર જરૂરિયાતમંદ છે કે નહીં, તો મહિનાઓનું કામ પાંચ મિનિટમાં પતી જાય.

સમસ્યા ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે મધ્યમ કક્ષાના મેનેજરો સાચી સાદગીને આળસ ગણે છે. જટિલતા લોકોને બુદ્ધિશાળી દેખાડે છે, પણ સાદગી કામ પૂરું કરાવે છે. જ્યારે લક્ષ્ય હલતું હોય ત્યારે આસપાસના અવાજો સાંભળવાનું બંધ કરો. નજર માત્ર એ એક બિંદુ પર રાખો જે પરિણામ નક્કી કરવાનું છે.

જે માણસ દરેક પવનની દિશા માપવા બેસે છે, એના હાથમાંથી હંમેશાં કેચ છૂટી જાય છે.