ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ

ગાંધીજીના સત્ય અને અહિંસાના વિચારો પુસ્તકોમાં પૂજવા માટે સારા લાગે છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં એ ઉતારવા લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. 'ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ' એ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, પણ એક વ્યવહારુ પદ્ધતિ છે. આ ખ્યાલ ઓસ્ટ્રેલિયન શિક્ષિકા અને લેખિકા માર્ગારેટ હેપવર્થે ૨૦૧૭માં પોતાના આ જ નામના પુસ્તક દ્વારા વહેતો કર્યો. એમણે ગાંધીજીના અહિંસા, સંયમ અને સક્રિય સાંભળવાના સિદ્ધાંતોને ક્લાસરૂમ અને સંઘર્ષ-નિવારણની રમતોમાં ઢાળ્યા. મૂળ વિચાર એટલો જ છે કે સામેવાળા સાથે લડ્યા વગર કે દલીલ જીતવાની જીદ રાખ્યા વગર, જાત પર અંકુશ રાખીને તણાવ કેવી રીતે હલ કરવો.

આજના માણસની તકલીફ એ છે કે એને તરત પ્રતિક્રિયા આપવાની ટેવ પડી ગઈ છે. વોટ્સએપ પર કોઈ કડવો મેસેજ આવે કે તરત જ સામે બે ગાળ લખી દેવી એ આપણો સામાન્ય સ્વભાવ છે. ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ તમને રોકે છે. એ કહે છે કે જ્યારે કોઈ સામેથી ઉશ્કેરે, ત્યારે મૌન રહેવું કે સામો જવાબ ન આપવો એ કાયરતા નથી, પણ એક સાધના છે. પોતાના અહંકારને એક બાજુ મૂકીને સામા પક્ષને પૂરો સાંભળવો, એ સૌથી મોટો પ્રયોગ છે.

ધારો કે તમે કેદારનાથ કે હરિદ્વારની યાત્રાએ નીકળ્યા છો. ટ્રેન મોડી છે, હોટલવાળાએ બુકિંગ છતાં રૂમ આપવાની ના પાડી દીધી અને ટેક્સીવાળો બમણું ભાડું માંગી રહ્યો છે. યાત્રાના પહેલા જ દિવસે આપણું ધીરજ ખૂટી જાય છે. આપણે કાઉન્ટર પર હાથ પછાડીએ છીએ, ઝઘડો કરીએ છીએ અને આખું વેકેશન બગાડી નાખીએ છીએ. આ ક્ષણે ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ વાપરો. અવાજ ધીમો કરો, હોટલ મેનેજર સાથે ઝઘડવાને બદલે શાંતિથી એની મજબૂરી સમજો અને શાંત ચહેરે ઉકેલ માગો. જ્યારે તમે સામેથી કડવાશ ફેંકવાનું બંધ કરો છો, ત્યારે સામેવાળાની બૂમો આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે.

જીવનમાં સાચો પ્રભાવ સત્તા કે રાડારાડથી નથી પડતો. જે માણસ સંકટ કે અપમાન વચ્ચે પણ પોતાની શાલીનતા નથી ગુમાવતો, છેલ્લે પરિસ્થિતિ પર કાબૂ એનો જ રહે છે. ગાંધીનો આ પ્રયોગ લેબોરેટરીમાં નહીં, પણ આપણા ક્રોધની ક્ષણોમાં કરવાનો છે.

જે માણસ સામેવાળાને નહીં પણ પોતાના અહંકારને પછાડી શકે છે, એ આખી દુનિયા જીતી લે છે.