ઘર્ષણ આધારિત રચના

દુનિયા આપણને બધું જ સરળ કરી આપવા પાછળ પડી છે. એક ક્લિક કરો અને સામાન ઘરના દરવાજે. સ્ક્રીન પર આંગળી સરકાવો અને લાખો રૂપિયા ટ્રાન્સફર. આને ટેકનોલોજીની ભાષામાં સીમલેસનેસ કહે છે. કોઈ અડચણ નહીં, કોઈ વિલંબ નહીં. પણ આ અતિશય સરળતા માણસનું મગજ નિષ્ક્રિય બનાવી દે છે. જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયામાં સહેજ પણ અવરોધ ન હોય, ત્યારે માણસ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આ આંધળી ગતિ સામે એક નવો વિચાર ઊભો થયો છે, જેને ફ્રિક્શનલ ડિઝાઇન કહેવાય છે. તેનો મૂળ અર્થ બહુ સીધો છે: જાણીજોઈને વચ્ચે ગતિરોધક મૂકવા જેથી માણસ જાગતો રહે.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાન કે જૂની પ્રયોગશાળાની દેણ નથી. આધુનિક ડિઝાઇન અને ડિજિટલ પ્રોડક્ટ બનાવવાના ક્ષેત્રમાંથી આ સંકલ્પના ધીમે ધીમે ઊભરી આવી છે. ડિઝાઇનરો સમજી ગયા કે સરળતા એ હંમેશાં વરદાન નથી હોતી. ઘણી વાર તે અકસ્માતનું કારણ બને છે. જો કોઈ ફાઇલ ડિલીટ કરતી વખતે કમ્પ્યુટર તમને ફરી પૂછે કે શું તમે ખરેખર આ કાઢી નાખવા માંગો છો, તો એ ખલેલ નથી, રક્ષણ છે. ક્યાંક જાણીજોઈને રસ્તો કઠિન બનાવવો પડે છે, જેથી માણસ આપમેળે ચાલવાનું બંધ કરી સભાનપણે પગલું ભરે.

આ નિયમનું મહત્વ એ છે કે એ તમને અવિચારી ભૂલોમાંથી બચાવે છે. જો બધું જ પાણીની જેમ વહેતું રહેશે, તો તમારી પાસે મૂલ્યાંકન કરવાનો સમય જ નહીં બચે. પૈસા વાપરવામાં, દવાઓ ગળવામાં કે સોશિયલ મીડિયા પર કંઈ પણ પોસ્ટ કરવામાં જ્યારે સહેજ અટકાવ આવે છે, ત્યારે બુદ્ધિ સળવળે છે. વિલંબ તમને ડહાપણ આપે છે. જ્યાં ઘર્ષણ નથી, ત્યાં લપસી પડવાની પૂરી શક્યતા છે. સ્મૃતિ અને શીખવાની પ્રક્રિયા પણ ત્યારે જ મજબૂત બને છે જ્યારે મગજે થોડો પરસેવો પાડવો પડે.

રમતગમતની દુનિયા આ વાત બહુ સારી રીતે સમજે છે. ભારતના ઓલિમ્પિક શૂટર્સ કે તીરંદાજો જ્યારે તાલીમ લે છે, ત્યારે કોચ ક્યારેય અનુકૂળ વાતાવરણ નથી બનાવતા. એક નિશાનેબાજ જ્યારે પ્રેક્ટિસ કરતો હોય ત્યારે તેનો ટ્રેનર અચાનક પંખો ચાલુ કરી દે, વિચિત્ર અવાજો કરે કે બંદૂક લોડ કરવાની પ્રક્રિયા જાણીજોઈને અઘરી બનાવે. સરળ રસ્તો હોય તો ખેલાડી ટેવાઈ જાય છે. ઓલિમ્પિકના પ્રેશરમાં આ જાણીજોઈને ઊભું કરેલું ઘર્ષણ જ તેના સ્નાયુઓને સજાગ રાખે છે. સરળ પ્રેક્ટિસ મેડલ અપાવતી નથી, વચ્ચે મૂકેલો અવરોધ જ એકાગ્રતા ઘડે છે.

રસ્તો જો સાવ સપાટ હોય તો ઊંઘ આવી જાય, ખાડાટેકરા જ માણસને જાગતો રાખે છે.