ફ્રાયટાગનો પિરામિડ

વાર્તા ક્યારેય સપાટ રસ્તા જેવી નથી હોતી. એ પર્વત જેવી હોય છે. ઓગણીસમી સદીના જર્મન નાટ્યકાર ગુસ્તાવ ફ્રાયટાગે ૧૮૬૩માં નાટકની રચના સમજાવવા એક પાંચ પગથિયાંનો ત્રિકોણ દોર્યો. આજે આખી દુનિયા તેને 'ફ્રાયટાગ્સ પિરામિડ' કહે છે. કોઈપણ સાર્થક નાટક કે વાર્તા પાંચ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે: પાત્રોની સામાન્ય દુનિયાનો પરિચય, તણાવ અને સમસ્યાનું વધવું, ચરમસીમા એટલે કે ક્લાઈમેક્સ, પડતી ઘટનાઓ અને છેલ્લે સુખદ કે દુઃખદ અંત. જ્યાં સુધી સંઘર્ષ ટોચે ન પહોંચે ત્યાં સુધી માનવમગજને રસ પડતો નથી.

આ માત્ર ફિલ્મો કે શૅક્સપિયરના નાટકો પૂરતું સીમિત નથી. આપણું મગજ માહિતીને આંકડામાં નહીં, આ જ પિરામિડના ઢાળમાં સાંભળવા ટેવાયેલું છે. જો કોઈ તમને સીધું પરિણામ કહી દે, તો રોમાંચ મરી જાય છે. કોર્પોરેટ પ્રેઝન્ટેશન હોય, રાજકારણીનું ભાષણ હોય કે સંબંધીઓની પંચાત—જ્યાં સુધી વિલન નથી, સમસ્યા વકરતી નથી અને કટોકટી સર્જાતી નથી, ત્યાં સુધી માણસ ધ્યાન આપતો નથી. સંઘર્ષ વિના વાર્તા બનતી નથી અને વાર્તા વિના સમજણ જન્મતી નથી.

આ મોડેલ આપણા રોજિંદા જીવનમાં અજાણતાં જ ભજવાતું રહે છે. અમદાવાદની એક કો-ઓપરેટિવ હાઉસિંગ સોસાયટીની વાર્ષિક મિટિંગ જુઓ. શરૂઆત સામાન્ય ચા-નાસ્તા અને હિસાબોથી થાય છે. પછી ધીમે ધીમે સોસાયટીના ખખડી ગયેલા લિફ્ટ રિપેરિંગ કે રીડેવલપમેન્ટના મુદ્દે દલીલો ચડે છે. અવાજ ઊંચા થાય છે, જૂના હિસાબો નીકળે છે અને વાતાવરણ ગરમ થાય છે. આ રાઈઝિંગ એક્શન છે. પછી આવે છે ક્લાઈમેક્સ: સેક્રેટરી કાગળિયા પછાડીને રાજીનામું આપવાની ધમકી આપે છે. બધા સ્તબ્ધ થઈ જાય છે.

ત્યારબાદ ફોલિંગ એક્શન શરૂ થાય છે. બે સમજદાર વડીલો ઊભા થઈને પાણી પીવડાવે છે, સમાધાનની વાતો કરે છે. છેલ્લે રાત્રે અગિયાર વાગ્યે નવા નિયમો મંજૂર થાય છે અને બધા પોતપોતાના ફ્લેટમાં જઈને સૂઈ જાય છે. આ આખો તમાશો ફ્રાયટાગના સો વર્ષ જૂના પિરામિડ પ્રમાણે જ ચાલ્યો. આપણે સૌ જાણ્યે-અજાણ્યે નાટકનું આ જ બંધારણ જીવી રહ્યા છીએ.

જીવનની સાચી ચરમસીમા કાગળ પર નથી હોતી, પણ સંઘર્ષ વિના સોસાયટીની સાદી મિટિંગ પણ પતતી નથી.