ખાલી તળાવની સમસ્યા

તળાવ ભરેલું હોય ત્યારે કાંઠે બેસીને પણ મોટી માછલી પકડાઈ જાય. પણ જેમ જેમ શિકારીઓ વધે, તેમ તેમ પાણીમાંથી માછલીઓ ઓછી થતી જાય. આ અર્થશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનનો જાણીતો સિદ્ધાંત છે: 'ફિશિંગ-આઉટ પ્રોબ્લેમ'. શરૂઆતમાં જે શોધો કે નફા સહેલાઈથી મળતા હતા, તે સમય જતાં દુર્લભ બની જાય છે. જે બધું હાથવગું હતું, તે કોઈ બીજાએ પહેલેથી તારવી લીધું છે. હવે આગળ વધવા માટે તમારે ઊંડા અજાણ્યા પાણીમાં જાળ ફેંકવી પડે, જેમાં ખર્ચ વધારે થાય અને પરિણામ અનિશ્ચિત રહે.

આ વિચાર સંશોધન અને ટેકનોલોજીના અર્થશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. વીસમી સદીના મધ્યમાં અર્થશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે કોઈ પણ નવા ક્ષેત્રમાં શરૂઆતના વર્ષોમાં ક્રાંતિકારી શોધો સસ્તી પડે છે. પેનિસિલિન શોધવી કે વીજળીનો ગોળો બનાવવો એ પ્રમાણમાં સીધા પ્રયોગો હતા. આજે કૅન્સરની એક નવી દવા બનાવવા પાછળ અબજો ડૉલર અને હજારો વૈજ્ઞાનિકોનાં આયખાં ખર્ચાઈ જાય છે. કારણ સાદું છે: આસપાસ તરતી બધી સહેલી માછલીઓ પકડાઈ ચૂકી છે. હવે માત્ર છુપાયેલી, પકડવી અઘરી હોય તેવી જ બચી છે.

આ સમસ્યા માત્ર પ્રયોગશાળાઓ પૂરતી સીમિત નથી, દરેક ધંધા અને કરિયરને લાગુ પડે છે. શરૂઆતના ખેલાડીઓ બજારમાંથી સૌથી સરળ ગ્રાહકોને ઝડપી લે છે. એ પછી આવનારાઓને લાગે છે કે ધંધો તો આસાન છે, પણ વાસ્તવમાં સહેલા નફાનો યુગ પૂરો થઈ ચૂક્યો હોય છે. જે લોકો જૂના નિયમોથી જ નવી સફળતા શોધવા નીકળે છે, તેઓ માત્ર સમય બગાડે છે. સફળ થવું હોય તો જૂના તળાવમાં વધુ જોરથી જાળ ફેંકવાને બદલે નવું પાણી શોધવું પડે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસો આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. દસ વર્ષ પહેલાં માત્ર એક એપ બનાવીને કરિયાણું કે કેબ બુક કરાવવાનો ધંધો શરૂ કરવો સહેલો હતો. સસ્તા ડેટા અને ઉત્સાહી ગ્રાહકોનું આખું તળાવ છલકાતું હતું. આજે સેંકડો નવા યુવાનો એ જ જૂના આઈડિયામાં થોડો રંગ બદલીને 'ઝડપી ડિલિવરી' કે 'ઈ-કોમર્સ' શરૂ કરે છે. પરિણામ? ગ્રાહક મેળવવાનો ખર્ચ આસમાને પહોંચી ગયો છે અને નફો શૂન્ય છે. સહેલા વિચારો પકડાઈ ગયા છે, હવે માત્ર થાક અને નુકસાન બાકી છે.

ખાલી તળાવમાં વધુ કલાકો સુધી કાંટો નાખી રાખવાથી માછલી પેદા થતી નથી; પાણી બદલવું પડે છે.