કૃત્રિમ ઓટોમેશનનો ભ્રમ

સ્ક્રીન પર દેખાતી ટેક્નોલોજી ઘણીવાર આધુનિકતાનો ઢોંગ હોય છે. આગળ મોટો ડિજિટલ પડદો હોય અને પાછળ એક હાડચામનો માણસ પરસેવો પાડતો હોય. અંગ્રેજીમાં આને 'ફોટોમેશન' કહે છે. આ શબ્દ બે શબ્દોના મિલનથી બન્યો છે: ફો એટલે નકલી, અને ઓટોમેશન એટલે સ્વચાલિત વ્યવસ્થા. કંપનીઓ દાવો કરે છે કે અમારું અલ્ગોરિધમ કે રોબોટ બધું સંભાળે છે. હકીકતમાં, તે કામ પડદા પાછળ બેઠેલો કોઈ સસ્તો મજૂર કરતો હોય છે.

આ વિચાર લેખિકા અને વિચારક એસ્ટ્રા ટેલરે ૨૦૧૮માં પોતાના એક નિબંધમાં પ્રખ્યાત કર્યો હતો. તેમણે બતાવ્યું કે ટેક કંપનીઓ પોતાનું મૂલ્યાંકન વધારવા માટે માણસોની મહેનત છુપાવે છે. રોકાણકારોને માણસોનો ખર્ચ નથી ગમતો, તેમને સોફ્ટવેર ગમે છે. એટલે કંપનીઓ માણસોને છુપાવીને તેને 'આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ'નું લેબલ લગાવી દે છે. આ માત્ર આધુનિક તૂત છે.

આ ભ્રમ માત્ર સિલિકોન વેલીનો નથી, ભારતીય કોર્પોરેટ જગતમાં પણ છવાયેલો છે. ધારો કે બેંગલુરુની એક ફિનટેક કંપની ગર્વથી જાહેરાત કરે છે કે તેમની એપ દસ સેકન્ડમાં દસ્તાવેજ વાંચીને લોન મંજૂર કરે છે. બ્રાન્ડિંગ એવું થાય છે કે જાણે કોઈ સુપરકોમ્પ્યુટર કામ કરી રહ્યું છે. વાસ્તવિકતા એ હોય છે કે ગુડગાંવ કે પુણેના બેકઓફિસમાં બેઠેલા સેંકડો યુવાનો દિવસ-રાત સ્ક્રીન સામે આંખો ફોડીને આધારકાર્ડ અને પાનકાર્ડની વિગતો મેન્યુઅલી તપાસતા હોય છે. મશીન ક્રેડિટ લે છે, માણસ શોષાય છે.

આનાથી ગ્રાહક છેતરાય છે અને કામદાર અદ્રશ્ય બની જાય છે. કંપની પોતાની કાર્યક્ષમતા વધારવાને બદલે માત્ર એક ભ્રમણા વેચે છે. જ્યારે ગ્રાહક ફરિયાદ કરે ત્યારે સામેથી આવતો કહેવાતો ચેટબોટ પણ ઘણીવાર કોઈ બેબાકળો કોલ સેન્ટર એજન્ટ જ ટાઈપ કરતો હોય છે. આપણે ટેક્નોલોજીના ચમત્કાર પર તાળીઓ પાડીએ છીએ, પણ એ ચમત્કાર કોઈ અદ્રશ્ય મજૂરની આંગળીઓ પર ટકેલો હોય છે.

જ્યાં મશીન હોવાનો દાવો થાય છે, ત્યાં ઘણીવાર સૌથી સસ્તો માણસ પીસાતો હોય છે.