ખોટા પાડવાનું પ્રમાણ

કોઈ વિચાર મગજમાં ઝબૂકે ત્યારે આપણને એ સૌથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે. સામાન્ય માણસ તરત એ વિચારને સાચો સાબિત કરવાના પુરાવા શોધવા માંડે છે. તે પોતાની જ બુદ્ધિના પ્રેમમાં પડી જાય છે. સાચો ખેલાડી સાવ ઊલટું કરે છે. એ વિચાર આવ્યો તે પછીનો મોટા ભાગનો સમય તે પોતાના જ વિચારની ભૂલો શોધવામાં, એને ખોટો સાબિત કરવામાં ખર્ચે છે. નવો વિચાર શોધવા પાછળ કેટલો સમય ગયો અને એને ખોટો પાડવા પાછળ કેટલો સમય ગયો—આ બે વચ્ચેના ગુણોત્તરને 'ફોલ્સિફિકેશન રેશિયો' કહેવાય છે.

આ વિચાર ચેસની દુનિયામાંથી આવ્યો છે. ફિલિપ હુરટાડો અને ગ્રાન્ડમાસ્ટર માઇકલ એડમ્સે ૨૦૨૧ના તેમના પુસ્તક 'થિંક લાઇક અ સુપર-જીએમ'માં આ માપદંડ રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે સામાન્ય ચેસ ખેલાડીઓ પોતાની ચાલ નક્કી કર્યા પછી એ ચાલ કેમ જીતાડશે તેના દિવાસ્વપ્નો જુએ છે. જ્યારે વિશ્વસ્તરીય સુપર-ગ્રાન્ડમાસ્ટર્સ ચાલ વિચાર્યા પછી સતત એ જ ગણતરી કરે છે કે સામેવાળો મારી આ ચાલને કઈ રીતે ધૂળધાણી કરી શકે. તેઓ પોતાની જ ચાલના હત્યારા બને છે.

આપણે ત્યાં સંબંધો કે નિર્ણયોમાં આ ગુણોત્તર શૂન્યની નજીક હોય છે. કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે માણસ ઉત્સાહમાં અંધ થઈ જાય છે. વ્યવસાય હોય કે અંગત જીવન, પોતાની ધારણા સામે લાલ બત્તી ધરવાની તાકાત મોટા ભાગના લોકોમાં હોતી નથી. ભૂલ પકડવામાં જે ઊર્જા વાપરવી જોઈએ, એ ઊર્જા લોકો પોતાની ભૂલ છાવરવા કે વકીલાત કરવામાં વેડફી નાખે છે. પરિણામે આપત્તિ આવે ત્યારે જ આંખ ઊઘડે છે.

ધારો કે દીકરી માટે મુરતિયો શોધવાનો છે. છોકરો ઊંચા ખાનદાનનો છે, વિદેશમાં મોટો પગાર છે અને નાત-જાતના બધા વડીલો વાહ-વાહ કરે છે. પરિવાર માત્ર બે મિનિટમાં ખુશ થઈ જાય છે. પણ પછીના બે મહિના એ પરિવાર શું કરે છે? છોકરાનો ગુસ્સો કેવો છે, વ્યસન છે કે નહીં, ક્રેડિટ કાર્ડનું દેવું કેટલું છે કે સ્વભાવની કઈ ખામીઓ છે—આવી વાતો તપાસવા પાછળ કોઈ સમય આપતું નથી. સગાંવહાલાં કહેશે કે શુભ કામમાં અપશુકનિયાળ સવાલો ન પૂછાય. પોતાની પસંદગી ખોટી પણ હોઈ શકે એ ચકાસવાનો ગુણોત્તર અહીં શૂન્ય છે, અને પછી પાંચ વર્ષે છૂટાછેડાની કોર્ટમાં વકીલોની ફી ભરાય છે.

પોતાના વિચારને સાચો ઠેરવવો એ અહંકાર છે; એને ખોટો સાબિત કરવા મથી છૂટવું એ સાચી બુદ્ધિમત્તા છે.