બાહ્ય વચનબદ્ધતા

મન અંદરથી ગમે તેટલા મજબૂત સંકલ્પ કરે, તે પાણીના પરપોટા જેવા હોય છે. રાત્રે સૂતી વખતે માણસ પોતે નેપોલિયન હોય છે, સવારે એલાર્મ વાગતાં જ સામાન્ય કાયર બની જાય છે. ઇચ્છાશક્તિ એક મર્યાદિત ચલણ છે. તેનો સતત બગાડ ન કરાય. આ જ તકલીફનો સીધો ઈલાજ છે: ઇન્ટરનલાઇઝ્ડ સંકલ્પને બહાર કાઢીને કાગળ પર, લોકો વચ્ચે કે સિસ્ટમમાં મૂકી દેવો. જેને વર્તણૂક વિજ્ઞાનમાં 'એક્સટર્નલાઇઝ્ડ કમિટમેન્ટ' કહે છે.

આ વિચાર કોઈ એક દાર્શનિક કે લેખકની જાગીર નથી. આધુનિક બિહેવિયરલ સાયન્સ અને પર્સનલ ડેવલપમેન્ટ સાહિત્યમાં આ વ્યૂહરચના વર્ષોથી અલગ અલગ સ્વરૂપે વપરાય છે. વિચાર સાદો છે. તમારા મગજમાં દબાયેલા નિર્ણયને કોઈ બહારના માળખામાં ફેરવી દો. જાહેરમાં બોલી દો, નોટબુકમાં ટ્રેકિંગ શરૂ કરો, અથવા કોઈ બીજા માણસને તમારી જવાબદારી સોંપો. જ્યારે વાત તમારા એકલાના મન પૂરતી સીમિત નથી રહેતી, ત્યારે આળસ કરવી મોંઘી પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સ્વાભિમાન મોટી વસ્તુ છે, પણ માણસ પોતે પોતાના સપના સાથે છૂટછાટ લઈ લેતો હોય છે. પણ આબરૂ? સમાજ સામે મોં બતાવવાની શરમ? એ બહુ તીવ્ર બળ છે. જ્યારે તમે તમારા લક્ષ્યને બહાર લાવો છો, ત્યારે નિર્ણય લેવાની દરરોજની માનસિક ખેંચતાણ ઘટી જાય છે. શિસ્ત પછી મહેનત નથી બનતી, સિસ્ટમ બની જાય છે.

હરિયાણાના એક ગામડામાં અખાડામાં કુસ્તી શીખતા કોઈ જુવાનને જુઓ. જો તે મનમાં નક્કી કરે કે 'હું ઓલિમ્પિકમાં જઈશ', તો બે દિવસમાં પથારીવશ થઈ જાય. પણ જ્યારે એ છોકરો પોતાના કઠોર કોચ સામે વચન આપે છે, દંગલના મેદાનની દીવાલ પર વજનનો ચાર્ટ લટકાવી દે છે અને આખા ગામ સામે મેડલ લાવવાની ઘોષણા કરે છે, ત્યારે રમત બદલાઈ જાય છે. હવે સવારે ૪ વાગ્યે ઊઠવું એ તેનો આંતરિક મૂડ નથી. એ બહાર ઊભેલા કોચની લાકડી અને ગામના ચોરાનું વચન છે.

સંકલ્પને છાતીમાં સાચવી રાખશો તો એ સડી જશે; દુનિયા સમક્ષ જાહેર કરી દો, તો એ તમને દોડાવશે.