અનુભવ-વિસ્તરણ પૂર્વધારણા

સુખની વ્યાખ્યા વ્યક્તિગત હોય છે, પણ એનું માપદંડ કોણ નક્કી કરે છે? હાર્વર્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલબર્ટે પોતાના પુસ્તક 'સ્ટમ્બલિંગ ઓન હેપ્પીનેસ'માં એક રસપ્રદ વિચાર આપ્યો: એક્સપિરિયન્સ-સ્ટ્રેચિંગ હાયપોથેસિસ. સાદી ભાષામાં કહીએ તો, એક વાર તમે કોઈ ઊંચો કે ભવ્ય અનુભવ કરી લો, એટલે તમારા સંતોષનું માપપટ્ટી હંમેશ માટે ખેંચાઈને લાંબી થઈ જાય છે. તમારી સ્કેલ બદલાઈ જાય છે. જે બાબત ગઈ કાલે પરમ આનંદ આપતી હતી, તે આજે સામાન્ય કે કંટાળાજનક લાગવા માંડે છે.

માણસ જ્યારે કોઈ નવા, વધારે વૈભવી સ્વાદથી પરિચિત થાય છે, ત્યારે ભૂતકાળના સાદા સ્વાદ ફિક્કા પડી જાય છે. ગિલબર્ટ કહે છે કે આ માત્ર અહંકાર નથી, મગજની રચના છે. આપણા અનુભવો આપણી સંવેદનાને ખેંચીને પહોળી કરે છે. ગરીબ માણસ સાદી ચા પીને જે દસમાંથી આઠ નંબરનો આનંદ મેળવે છે, તે જ આઠ નંબરનો આનંદ મેળવવા માટે અમીર માણસને ફાઇવ-સ્ટાર હોટેલની મોંઘી કોફી જોઈએ છે. બંનેનો આંતરિક સંતોષ કદાચ સરખો જ હોય, પણ અમીરનો સ્કેલ ખેંચાઈ ચૂક્યો છે. તેણે સુખ માટે વધુ કિંમત ચૂકવવી પડે છે.

આ પૂર્વધારણા આપણા એનઆરઆઈ સંબંધીઓમાં બરાબર પકડાય છે. ધારો કે કિરીટભાઈ પંદર વર્ષથી ન્યૂ જર્સીમાં સ્થાયી થયા છે. ત્યાંની સુંવાળી આઠ-લેન હાઇવે, ચોવીસ કલાક સેન્ટ્રલ હીટિંગ અને સુપરમાર્કેટની ચોખ્ખાઈ જોઈને એમનો સ્કેલ તણાઈ ચૂક્યો છે. હવે એ આણંદ કે અમદાવાદ પોતાના વતનમાં લગ્નપ્રસંગે આવે છે. અહીંનું ટ્રાફિક, ધૂળ અને હોટેલનું ધીમું એર-કંડિશનર જોઈને તે અકળાઈ ઊઠે છે. તેમના સ્થાનિક ભાઈઓ જે વાતાવરણમાં હસીને જીવે છે, ત્યાં કિરીટભાઈને ગૂંગળામણ થાય છે. તેમનો અનુભવ મોટો થયો છે, પણ સહનશીલતા ઘટી ગઈ છે.

વધુ સારા અનુભવો માણસને સમૃદ્ધ બનાવે છે એ વાત સાચી, પણ એ જ અનુભવો સાદા સુખો છીનવી પણ લે છે. જ્યારે તમે બહુ આગળ નીકળી જાઓ છો, ત્યારે પાછા વળીને સાદી ચીજોનો આનંદ માણવો લગભગ અશક્ય બની જાય છે. તમારો ભૂતકાળ તમને સસ્તો લાગવા માંડે છે.

અનુભવો જ્યારે ક્ષિતિજ વિસ્તારે છે ત્યારે બહુ સારું લાગે છે, પણ એ જ ક્ષિતિજ ઘણી વાર નાની ખુશીઓને દેશવટો આપી દે છે.