પર્યાવરણ પરાધીનતા સિન્ડ્રોમ

તમારા હાથમાં ટૂથબ્રશ આવે એટલે તમે દાંત ઘસવા માંડો, ભલે બપોરના બાર વાગ્યા હોય. ટેબલ પર ગ્લાસ દેખાય એટલે પાણી પી જ લો, તરસ ન હોય તો પણ. આ માત્ર વિચિત્ર આદત નથી, મગજનો એક ગંભીર દોષ છે. પર્યાવરણ પરાધીનતા સિન્ડ્રોમમાં માણસ પોતાના અંતરાત્મા કે ઇચ્છાથી નહીં, પણ સામે પડેલી વસ્તુઓના સંકેતથી નાચવા લાગે છે. તેની અંગત સ્વાયત્તતા ખતમ થઈ જાય છે. આસપાસનું વાતાવરણ તેને જે હુકમ કરે, તે મૂંગા મોઢે પાળી લે છે.

આ સ્થિતિની ઓળખ ફ્રેન્ચ ન્યુરોલોજિસ્ટ ફ્રાન્સ્વા લર્મિટ્ટે ૧૯૮૬ની આસપાસ કરાવી હતી. તેમણે મગજના આગળના ભાગ એટલે કે ફ્રન્ટલ લોબની ઈજા ભોગવતા દર્દીઓમાં આ વર્તન નોંધ્યું. દર્દીના મનમાં કોઈ પોતાનો ઈરાદો હોતો નથી. તે માત્ર વાતાવરણની કઠપૂતળી બની જાય છે. વૂડી એલનની ફિલ્મ પરથી કેટલાક તેને ઝેલિગ સિન્ડ્રોમ પણ કહે છે, જ્યાં પાત્ર જેવો માહોલ જુએ તેવો જ ઢળી જાય છે. આ વિચાર માત્ર દવાખાના પૂરતો સીમિત નથી, મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં પણ આપણી ગુલામી સમજાવવા વપરાય છે.

આપણને લાગે છે કે આપણા નિર્ણયો સ્વતંત્ર છે. ભ્રમ છે. આપણી રોજિંદી જિંદગી પણ વાતાવરણના ઈશારે દોડે છે. મોબાઈલની સ્ક્રીન ઝબૂકે એટલે આંગળી આપોઆપ ઉપડી જાય છે. નોટિફિકેશન જોવાનો કોઈ ઈરાદો નહોતો, પણ વાતાવરણે હુકમ કર્યો અને તમે ગુલામની જેમ ઝૂકી ગયા. આધુનિક વ્યવસ્થા એવી રીતે ગોઠવવામાં આવી છે કે તમારી પોતાની વિચારવાની શક્તિ ક્ષીણ થઈ જાય અને તમે માત્ર બહારના ઉત્તેજકો પર પ્રતિક્રિયા આપતા રહો.

લંડન કે ટોરોન્ટોમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ કાકાઓને જુઓ. નડિયાદમાં હતા ત્યારે સવારે ઊઠીને ઓટલે ગપ્પાં મારતા અને ચાની લિજ્જત માણતા. પરદેશ ગયા પછી આખો દિવસ કેલેન્ડર અને મોલના વાતાવરણના બંધાણી બની ગયા. રવિવારે ક્યાંય જવાનું ન હોય તોય પરાણે વોલમાર્ટ કે કોસ્ટકો પહોંચી જશે. ત્યાં ટ્રોલી દેખાઈ એટલે અંદર સામાન ભરવા માંડશે, જરૂર ન હોય તો પણ. જેવો માહોલ, તેવો માણસ. સ્વતંત્ર વિચારવાની ટેવ બરફમાં થીજી ગઈ હોય છે.

જે માણસ પોતાના મનથી ચાલતો નથી, તેને દુનિયાની કોઈપણ ચીજ પોતાની મરજી મુજબ ચલાવી શકે છે.