ઉત્ક્રાંતિનું કૃત્રિમ સંવર્ધન

કુદરતની ઉત્ક્રાંતિ ધીમી છે. ચાર્લ્સ ડાર્વિને સમજાવેલું પ્રાકૃતિક પસંદગીનું ગણિત લાખો વર્ષો લે છે. માણસ હવે કુદરતના ભરોસે બેસી રહેવા તૈયાર નથી. જૈવનીતિશાસ્ત્રી જ્હોન હેરિસે ૨૦૦૭માં પોતાના પુસ્તકમાં એક વિચાર મૂક્યો: 'એન્હાન્સમેન્ટ ઇવોલ્યુશન'. તેનો સાદો અર્થ એ કે માનવજાત હવે અંધ નસીબ કે ધીમા જનીની ફેરફારો પર નિર્ભર નથી. વિજ્ઞાન, દવાઓ અને ટેકનોલોજીની મદદથી આપણે આપણી બૌદ્ધિક ક્ષમતા, યાદશક્તિ અને આયુષ્ય જાતે વધારવા લાગ્યા છીએ. ઉત્ક્રાંતિ હવે કુદરતનો વિષય નથી રહી, માણસનો અંગત પ્રોજેક્ટ બની ગઈ છે.

આ વિચાર માત્ર રોગ મટાડવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. સાદો તાવ ઉતારવો તે સારવાર છે, પણ સામાન્ય માણસને સુપર-હ્યુમન બનાવવો તે સંવર્ધન છે. દવાની દુનિયા હવે માત્ર માંદાને સાજા કરવા નથી માંગતી, સાજા માણસને વધુ ઝડપી અને વધુ હોશિયાર બનાવવા માંગે છે. જ્યારે સમાજમાં ટકી રહેવાની સ્પર્ધા અસહ્ય બને, ત્યારે બુદ્ધિ વધારતી દવાઓ કે ઉપકરણો વૈભવ નથી રહેતા, ફરજિયાત શસ્ત્ર બની જાય છે.

આ ખેલ દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓમાં રોજ દેખાય છે. યુપીએસસીની પરીક્ષા આપતો ઉમેદવાર અઢાર કલાક વાંચવા માટે માત્ર પોતાની ઇચ્છાશક્તિ પર ભરોસો નથી રાખતો. તે ઊંઘ ઉડાડવા માટે કડક કાળી કોફી ગટગટાવે છે, ફોકસ વધારવા નૂટ્રોપિક્સ અને મગજ તેજ કરતી ગોળીઓ શોધે છે. જે છોકરો માત્ર બદામ ખાઈને વાંચે છે, તે કેમિકલથી ફોકસ વધારતા હરીફ સામે પાછળ રહી જાય છે. આ પ્રાકૃતિક સ્પર્ધા નથી; શરીર અને મગજને કૃત્રિમ રીતે ખેંચીને આગળ ધકેલવાની રેસ છે.

સમસ્યા એ છે કે આ કૃત્રિમ વિકાસ બધા માટે સસ્તો કે સરળ નથી હોતો. જેના ખિસ્સામાં પૈસા છે, તે પોતાનું કે પોતાના સંતાનનું દિમાગ ટેકનોલોજીથી અપગ્રેડ કરી લેશે. કુદરતે સૌને મર્યાદાઓ આપી હતી, પણ વિજ્ઞાને અસમાનતા ખરીદવાનો રસ્તો ખોલી આપ્યો છે. જ્યારે ઉત્ક્રાંતિ બજારમાં વેચાવા લાગે, ત્યારે નબળા માણસનો પરાજય નક્કી થઈ જાય છે.

કુદરતે આપણને જે મગજ આપ્યું હતું તે ટકી રહેવા માટે પૂરતું હતું; દુનિયા જીતવા માટે હવે માણસ પ્રયોગશાળામાં નવું દિમાગ ખરીદી રહ્યો છે.