ઊર્જાવાન જિજ્ઞાસા

જિજ્ઞાસા બે જાતની હોય છે. એક આળસુ અને બીજી ઊર્જાવાન. આળસુ જિજ્ઞાસા માત્ર સોશિયલ મીડિયાના પાના ફેરવીને કે ગૂગલ પર નકામી અફવાઓ વાંચીને સંતોષાઈ જાય છે. ઊર્જાવાન જિજ્ઞાસા સાવ અલગ ચીજ છે. એ માત્ર બેસીને પ્રશ્નો પૂછતી નથી, પણ જવાબો શોધવા માટે જાતે મહેનત કરે છે. આ શબ્દ કોઈ એક ચિંતકે પોતાના નામે નોંધાવ્યો નથી, પણ આધુનિક શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનની ચર્ચાઓમાં તે વારંવાર વપરાય છે. તેનો સીધો અર્થ છે: કંઈક નવું જાણવાનો ઉત્સાહ જ્યારે શારીરિક કે માનસિક ક્રિયામાં બદલાય.

આ વિચારનું મહત્વ એટલા માટે છે કારણ કે દુનિયામાં વિચારોની કોઈ કમી નથી. કમી છે એ વિચારો પાછળ દોડવાની તાકાતની. મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે તેઓ ઉત્સુક છે, પણ એમની ઉત્સુકતા સોફા પર બેસીને ચા પીવા પૂરતી સીમિત હોય છે. ઊર્જાવાન જિજ્ઞાસા ધરાવતો માણસ અજાણી ગલીઓમાં ઘૂસે છે, અઘરા પુસ્તકો ઉથલાવે છે અને ન ગમતી ભૂલો કરવાની હિંમત રાખે છે. તે પ્રશ્નને મનમાં રાખીને બેસી રહેતો નથી, પ્રશ્નનો પીછો કરે છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ સિદ્ધાંતને સમજવા માટે શ્રેષ્ઠ જગ્યા છે. ધારો કે એક જિલ્લા પંચાયત કચેરીમાં નવો નિમાયેલો યુવાન ક્લાર્ક અશોકભાઈ આવે છે. જૂના બાબુઓ વીસ વર્ષથી ફાઈલોના એક જ ઢાંચામાં સબડે છે. તેઓ ક્યારેય વિચારતા નથી કે આ કાગળ કેમ અહીંથી ત્યાં જાય છે. પણ અશોકભાઈમાં આ ઊર્જાવાન જિજ્ઞાસા છે. તે માત્ર પોતાની ખુરશી પકડી રાખવાને બદલે રેકર્ડ રૂમમાં પડેલી જૂની જીર્ણ ફાઈલો ખોલે છે. કાયદાના જૂના પરિપત્રો વાંચે છે અને સમજે છે કે જમીનની માપણીમાં ક્યાં ગોટાળો થાય છે.

બાકીના કર્મચારીઓ એને ‘વધારે પડતો ઉત્સાહી’ કહીને હસે છે. પણ એ જ અશોકભાઈ આખી ઓફિસની સડેલી વ્યવસ્થામાં રહેલી મોટી ખામી પકડી પાડે છે. ઊર્જા વિનાની જિજ્ઞાસા માત્ર મનોરંજન છે. જ્યારે ઉત્સુકતા સાથે પરસેવો ભળે છે ત્યારે જ નવું સર્જન થાય છે.

ખાલી પૂછવું એ રસ છે, પણ ઉત્તર શોધવા જાતે કાદવમાં ઊતરવું એ ખરી તાકાત છે.