ઇમોડાઇવર્સિટી

સુખની પાછળ આંધળી દોટ મૂકનારા લોકો આખરે કંટાળી જાય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માત્ર ખુશ રહેવું પૂરતું નથી. મનુષ્યના મનમાં માત્ર હાસ્ય અને આનંદના જ રંગો નથી હોતા. જેમ જૈવવિવિધતા જંગલને જીવંત રાખે છે, તેમ તમામ પ્રકારની લાગણીઓનું મિશ્રણ માણસના મગજને સ્વસ્થ રાખે છે. આ ખ્યાલને 'ઇમોડાઇવર્સિટી' કહે છે. તેનો સાદો અર્થ છે: વિવિધ પ્રકારની સકારાત્મક અને નકારાત્મક લાગણીઓ અનુભવવાની ક્ષમતા. માત્ર ઉત્સાહ કે આનંદ નહીં, પણ ઉદાસી, ઈર્ષ્યા, અચરજ, ડર અને પસ્તાવો પણ જીવનના જરૂરી હિસ્સા છે.

આ વિચાર ૨૦૧૪માં પ્રકાશિત થયેલા એક મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાંથી આવ્યો, જેનું નેતૃત્વ જોર્ડી ક્વોઇડબાક અને તેમની ટીમે કર્યું હતું. તેમણે સાબિત કર્યું કે જે વ્યક્તિઓ લાગણીઓની વિશાળ શ્રેણી અનુભવે છે, તેઓ માનસિક અને શારીરિક રીતે વધુ તંદુરસ્ત રહે છે. વિરોધાભાસ એ છે કે સતત ખુશ રહેવાનો ડોળ કરનારા લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર ઝડપથી બને છે. નકારાત્મક લાગણીઓને દબાવી દેવાથી મગજ પંગુ બની જાય છે. દુઃખ પણ માણસને સભાન રાખવા માટે એટલું જ કામનું છે જેટલું સુખ.

આપણી સંસ્કૃતિમાં હંમેશાં 'પોઝિટિવ' રહેવાનું દબાણ કરવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારનો માનસિક અત્યાચાર છે. જ્યારે તમે કોઈ નુકસાન વેઠો છો ત્યારે ગુસ્સો કે શોક થવો સ્વાભાવિક છે. તેને તરત જ 'સબ કુછ ઠીક હો જાયેગા' કહીને ઢાંકી દેવો ખોટો છે. જે વ્યક્તિ પોતાના ગુસ્સાને, પોતાની એકલતાને કે પોતાના ડરને ઓળખી શકે છે, તે મુશ્કેલીઓ સામે વધુ મજબૂતીથી લડી શકે છે. લાગણીઓને સેન્સર કરવાની જરૂર નથી, તેનું વર્ગીકરણ સમજવાની જરૂર છે.

બોલિવૂડના ઉદાહરણથી આ વાત બરાબર સમજાશે. તમે એંસીના દાયકાની એવી ફિલ્મો યાદ કરો જેમાં હીરો માત્ર સારો જ હોય અને વિલન માત્ર ક્રૂર. એ વાર્તાઓ આજે પચતી નથી. બીજી તરફ, અનુરાગ કશ્યપ કે વિશાલ ભારદ્વાજની ફિલ્મો જુઓ. ત્યાં નાયક એક જ સમયે પ્રેમમાં હોય છે, અંદરથી ડરેલો હોય છે, લાલચી હોય છે અને ક્યારેક પસ્તાવો પણ કરતો હોય છે. દર્શક તરીકે આપણને એ પાત્ર જીવંત લાગે છે, કારણ કે એ પડદા પર માત્ર સુખી થવાનો ઢોંગ નથી કરતો. એની લાગણીઓમાં વિવિધતા છે. વાસ્તવિક જીવન પણ એક મલ્ટિપ્લેક્સ જેવું છે, જેમાં બધા રસ હોવા અનિવાર્ય છે.

જીવન કોઈ સસ્તો કોમેડી શો નથી કે ચોવીસ કલાક હસતા જ રહેવું પડે; આંસુ અને ક્રોધ વિનાનું મન પ્લાસ્ટિકના ફૂલ જેવું નિર્જીવ છે.