પરિસ્થિતિગત તાર્કિકતા

અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકો આપણને શીખવે છે કે માણસ હંમેશાં કાગળ પર ગણતરી કરીને સંપૂર્ણ લોજિકથી નિર્ણયો લે છે. આ નરી કિતાબી વાહિયાતતા છે. જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝરે આની સામે એક નક્કર વિચાર મૂક્યો: પરિસ્થિતિગત તાર્કિકતા. નિયમ સાદો છે: કોઈ વિચાર સાચો છે કે ખોટો, તે માત્ર ગણિતના સૂત્રોથી નક્કી નથી થતો. એ જે માહોલમાં અમલમાં મુકાયો છે, ત્યાં એણે કામ કર્યું કે નહીં, તેના પરથી નક્કી થાય છે.

આપણા મગજ પાસે અનંત સમય કે અસીમ માહિતી નથી હોતી. વાસ્તવિક દુનિયા ગંદી, અણધારી અને ઉતાવળી છે. અહીં સો ટકા તર્ક શોધવા બેસો તો નિર્ણય લેવાનો સમય જ જતો રહે. માણસ વર્ષોથી શોર્ટકટ વાપરે છે, જેને વિજ્ઞાન હ્યુરિસ્ટિક્સ કહે છે. જો તમારો કાચો અંદાજ તમારા ચોક્કસ વાતાવરણમાં સચોટ પરિણામ આપતો હોય, તો એ પુસ્તકીય ગણતરી કરતાં વધુ તાર્કિક છે.

આ વાતને લગ્ન અને સગાઈના ભારતીય બજારમાં મૂકી જુઓ. કોઈ આધુનિક સમાજશાસ્ત્રી કહેશે કે જ્ઞાતિ કે ગોળ જોઈને સંબંધ બાંધવો એ અંધશ્રદ્ધા છે, અતાર્કિક છે. આજના જમાનામાં પ્રોફાઈલ જોઈને મેટ્રિમોનિયલ એપ પર અલ્ગોરિધમથી સંબંધ થવો જોઈએ. પણ પેઢીઓથી ચાલતી વ્યવસ્થામાં લોકો નાત-જાતની અંદર સંબંધ શોધે છે કારણ કે ત્યાં અજાણ્યા માણસનું સામાજિક ઑડિટ સસ્તું પડે છે. મામા, માસા કે પાડોશી એક ફોનમાં છોકરાના ખાનદાનનો આખો હિસાબ કાઢી આપે છે. આ ડેટા ગૂગલ પાસે નથી હોતો. પુસ્તકીય રીતે આ પૂર્વગ્રહ છે, પણ વ્યવહારિક રીતે એ માહિતી મેળવવાનો સૌથી સસ્તો અને સફળ શોર્ટકટ છે.

આપણે જેને ઘણી વાર લોકોની મૂર્ખામી કહીને હસી કાઢીએ છીએ, તે હકીકતમાં તેમના પરિવેશ મુજબ ઘડાયેલી બુદ્ધિમત્તા હોય છે. વાતાવરણ બદલાય ત્યારે જૂના નિયમો નકામા બને, પણ જ્યાં સુધી એ પરિસ્થિતિમાં કામ આપે છે ત્યાં સુધી એને મૂર્ખાઈ કહેવી એ પોતે જ એક બૌદ્ધિક અહંકાર છે.

પુસ્તકનો પરફેક્ટ તર્ક વાસ્તવિકતાના ખાડામાં પછડાઈ જાય ત્યારે પરિસ્થિતિને અનુકૂળ દેશી જુગાડ જ જીતે છે.