ઇસ્ટરલિન વિરોધાભાસ

પૈસા વધે એટલે માણસ વધારે સુખી થાય, આ અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી જૂનો દાવો છે. પણ વાત આટલી સીધી નથી. કોઈ એક ચોક્કસ ક્ષણે અમીર માણસ ગરીબ કરતાં વધુ સંતોષી દેખાય છે, પણ લાંબા ગાળે આખો દેશ કે આખો સમાજ વધુ કમાતો થઈ જાય તોપણ લોકોનું સુખ વધતું નથી. આવક વધે છે, પણ સંતોષનો આલેખ સપાટ રહે છે. આ અકળામણને ઇસ્ટરલિન વિરોધાભાસ કહે છે. સુખનો સંબંધ રૂપિયાના ચોખ્ખા જથ્થા સાથે નથી, પાડોશી કરતાં કેટલા વધારે છે તેની સાથે છે.

આ વિચાર અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ ઇસ્ટરલિને ૧૯૭૪માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે વિવિધ દેશોના આવક અને ખુશીના આંકડા તપાસ્યા. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. ગરીબીમાંથી બહાર નીકળવા પૂરતો પૈસો સુખ વધારે છે, પણ મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષાઈ ગયા પછી વધારાની સંપત્તિ માણસને ઝાઝો આનંદ આપતી નથી. માણસ પોતાની પરિસ્થિતિની તુલના પોતાની આસપાસના લોકો સાથે કરે છે. જ્યારે બધાની આવક સાથે વધે છે, ત્યારે સાપેક્ષ રીતે કોઈ આગળ નીકળતું નથી.

આ માનસિકતા શહેરી જીવનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. અમદાવાદ કે મુંબઈના એક યુવાનને નોકરી મળતાં એણે જૂનું સ્કૂટર વેચીને નવી બાઇક લીધી. એ વખતે એનો રોમાંચ આસમાને હતો. બે વર્ષ પછી પગાર બમણો થયો અને એણે હપ્તેથી નાની કાર ખરીદી લીધી. એણે માન્યું કે હવે જિંદગી સુધરી ગઈ. પણ રસ્તા પર ઊતરતાં જ એને સમજાયું કે ટ્રાફિક સિગ્નલ પર ઊભેલા બીજા દસ જણા પાસે મોટી એસયુવી છે. એની પોતાની કાર એને તુરંત સામાન્ય લાગવા માંડી. એનો વધેલો પગાર ટ્રાફિકના જામમાં અને હપ્તાની ચિંતામાં ઓગળી ગયો.

આપણે જેને પ્રગતિ કહીએ છીએ તે ઘણી વાર માત્ર અપેક્ષાઓનું મોંઘું અપગ્રેડેશન હોય છે. તમે જે સોસાયટીમાં રહો છો ત્યાં બધા જ એકસરખા વૈભવી બનતા જાય, તો કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાને ખાસ સુખી માની શકતી નથી. બીજા કરતાં એક ડગલું આગળ હોવાનો વહેમ જ માણસને ક્ષણિક સંતોષ આપે છે. જ્યારે આખો મેળો જ આગળ ખસી જાય છે, ત્યારે તમે ત્યાં જ ઊભા રહી જાઓ છો જ્યાં પહેલાં હતા.

દોડવાની ઝડપ વધારવાથી રેસ જીતાતી નથી, જો બાજુવાળો પણ એટલી જ ઝડપે દોડતો હોય.