ડિસરૅશનાલિયા

બુદ્ધિશાળી માણસ હંમેશાં સાચો જ વિચાર કરે તે જરૂરી નથી. તમે ઘણી વાર એવા લોકોને મળ્યા હશો જેમના આઈક્યુ ખૂબ ઊંચા હોય, ડિગ્રીઓ સોનાની હોય, પણ તેમના નિર્ણયો સાવ કચરા જેવા હોય. આ સ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનમાં ડિસરૅશનાલિયા કહે છે. માણસ પાસે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ હોય, પણ તાર્કિક રીતે વિચારવાની કે વાજબી વર્તવાની ક્ષમતા સાવ શૂન્ય હોય. તે કોઈ માનસિક બીમારી નથી. આ માત્ર બુદ્ધિમત્તા અને તર્કશક્તિ વચ્ચેનો એક મોટો ખાડો છે.

આ શબ્દ ૧૯૯૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક કીથ સ્ટેનોવિચે આપ્યો હતો. સ્ટેનોવિચનું કહેવું હતું કે શાળાઓ અને પરીક્ષાઓ માત્ર આપણી ગાણિતિક કે ભાષાકીય ક્ષમતા માપે છે. તેઓ ક્યારેય એ નથી તપાસતા કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં તમે સાચો નિર્ણય લઈ શકો છો કે નહીં. બુદ્ધિ એ કારનું એન્જિન છે, પણ તર્ક એ તેનું સ્ટીયરિંગ વ્હીલ છે. જો સ્ટીયરિંગ ખોટી દિશામાં વળેલું હોય, તો શક્તિશાળી એન્જિન ગાડીને સીધી ખાઈમાં જ પટકશે.

આપણે માની લઈએ છીએ કે હોશિયાર લોકો ક્યારેય મૂર્ખ નથી બનતા. હકીકત સાવ ઊંધી છે. હોશિયાર લોકો પોતાના પક્ષપાતોને બચાવવા માટે વધુ હોશિયાર દલીલો શોધી કાઢે છે. તેઓ અંધશ્રદ્ધા, છેતરપિંડી કે નકામી યોજનાઓમાં ફસાય છે, કારણ કે તેમની બુદ્ધિ તેમના ખોટા વિચારોને પણ સાચા સાબિત કરવા માટે કામ કરવા લાગે છે. પરિણામે, એક સામાન્ય માણસ જે ભૂલ પકડી પાડે, તે મોટા માથા પકડી શકતા નથી.

અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા મુકેશભાઈનું ઉદાહરણ લો. તેઓ જાણીતી આઇટી કંપનીમાં સિનિયર સોફ્ટવેર એન્જિનિયર છે અને વર્ષે બે લાખ ડૉલર કમાય છે. ઓફિસમાં જટિલ કોડિંગ કરનારા આ જ મુકેશભાઈ વોટ્સએપ પર આવેલી એક બોગસ યોજનામાં ફસાયા. ભારતમાં કોઈ બાબાગુરુએ દાવો કર્યો કે તેમની તાંબાની પ્લેટ ઘરમાં રાખવાથી કેન્સર મટી જાય અને શૅરબજારમાં નફો થાય. મુકેશભાઈએ તરત પચાસ હજાર ડૉલર ટ્રાન્સફર કરી દીધા. તેમના એન્જિનિયરિંગના મગજે આ અંધશ્રદ્ધાને પણ ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ સાથે જોડીને પોતાની જાતને સમજાવી દીધી.

ડિગ્રીઓ માત્ર એટલું સાબિત કરે છે કે તમારી સ્મૃતિ તેજ છે, એ ક્યારેય સાબિત નથી કરતી કે તમારી પાસે અક્કલ છે.