દુદુગુરુ નગર

કોઈ શબ્દ પુસ્તકોમાં અચાનક ઉપમા બનીને આવી જાય ત્યારે તપાસ કરવી પડે. દુદુગુરુ કોઈ વૈજ્ઞાનિક મોડેલ નથી. પશ્ચિમ આફ્રિકાના નાઈજીરિયા દેશના નાસારાવા રાજ્યમાં આવેલું એક વાસ્તવિક ગામડું છે. નકશા પર તે શાંત છે, બહારની દુનિયાના ઘોંઘાટથી તદ્દન અલગ. વિચારકો અને લેખકો ઘણીવાર આવા અજાણ્યા ભૌગોલિક નામોનો ઉપયોગ એક માનસિક સ્થિતિ દર્શાવવા માટે કરે છે. એક એવું નગર જ્યાં માણસ બહારની વાસ્તવિકતા ભૂલીને પોતાની જ બનાવેલી કૃત્રિમ દુનિયામાં કેદ થઈ જાય છે.

આ વિચારનું મૂળ કોઈ મનોવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળામાં નથી. સમકાલીન નિબંધોમાં આવા સ્થળો એક રૂપક બની જાય છે. જ્યારે માણસ એક એવા માહોલમાં પ્રવેશે છે જ્યાં બહાર શું ચાલે છે તેની કોઈ ખબર નથી હોતી, ત્યારે તે એક માનસિક એકાંતવાસ ભોગવે છે. ત્યાં પોતાના અલગ નિયમો હોય છે, પોતાની ભાષા હોય છે અને પોતાની મનોકામનાઓ હોય છે. બહાર દુનિયા ક્યાં પહોંચી ગઈ તેનું એ બંધ વાતાવરણને કોઈ ભાન હોતું નથી.

આ સ્થિતિ ત્યારે જોખમી બને છે જ્યારે એ એકાંત ઉત્પાદક રહેવાને બદલે ભ્રમણા બની જાય. માણસ માની લે છે કે આ નાનકડી સરહદો જ આખું બ્રહ્માંડ છે. આજુબાજુના લોકો પણ એ જ રટણ કરતા હોય એટલે બધાને સામૂહિક સત્યનો ભાસ થાય છે. બહારની વાસ્તવિકતા સાથેનો સંપર્ક તૂટી જવો એ બૌદ્ધિક આત્મહત્યા જેવું છે.

આ દ્રશ્ય દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે જૂના રાજેન્દ્ર નગરમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. યુપીએસસીની તૈયારી કરતો યુવાન એક નાનકડી દસ બાય દસની રૂમમાં પૂરાઈ જાય છે. આખો દિવસ નોટ્સ, કરંટ અફેર્સ અને મોક ટેસ્ટ. બહાર આખી દુનિયા બદલાઈ જાય છે, ઉદ્યોગો બદલાય છે, ટેકનોલોજી બદલાય છે, પણ એનું વિશ્વ એ પાંચ ગલીઓ વચ્ચે જ સીમિત રહે છે. ચાર-પાંચ વર્ષ સુધી એ પોતાના બનાવેલા દુદુગુરુ નગરમાં જીવે છે. જ્યારે યોજના નિષ્ફળ જાય અને બહાર પગ મૂકે, ત્યારે ખબર પડે છે કે સમય ઘણો આગળ નીકળી ચૂક્યો છે.

પોતાના બનાવેલા ટાપુ પર લાંબો સમય રહેશો તો એક દિવસ બહારની જમીન પારકી લાગશે.