દ્વિ-સ્તરીય શિક્ષણ

કોઈ નવી ભાષા શીખવી હોય તો વ્યાકરણના ચોપડા ગોખવાની જરૂર નથી. વિષય શીખતાં શીખતાં ભાષા આપોઆપ પકડાઈ જાય. આ સાદો નિયમ છે. શિક્ષણવિદ્ ડેવિડ માર્શે ૨૦૦૨માં ભાષા અને વિષયવસ્તુના સંકલન પર લખતી વખતે આ પદ્ધતિ સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમનો વિચાર એ હતો કે મગજ બે સ્તરે એકસાથે શીખે છે: એક તરફ મુખ્ય વિષયનું જ્ઞાન અને બીજી તરફ એ જ્ઞાન વ્યક્ત કરવાનું માધ્યમ. આ જ દ્વિ-સ્તરીય શિક્ષણ છે.

આપણી શાળાઓમાં સૌથી મોટો ગોટાળો અહીં જ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓને અંગ્રેજી શીખવવા માટે માત્ર નિયમો રટાવાય છે. પરિણામ શૂન્ય આવે છે. પણ જો વિજ્ઞાન કે ભૂગોળ જેવો રસપ્રદ વિષય સીધો એ જ ભાષામાં ભણાવાય, તો મગજ ભાષાના નિયમો શોધવાને બદલે વિષય સમજવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. વિષય શીખવાની ધગશમાં ભાષા આપોઆપ વણાઈ જાય છે. એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાની આ સહજ માનસિક કળા છે.

આનું જીવંત ઉદાહરણ આપણા ગામડાંની સહકારી ડેરી કે એપીએમસી માર્કેટમાં જોવા મળે છે. ગામના સાદા પશુપાલક કે ખેડૂતને કોઈ સ્માર્ટફોન કે કોમ્પ્યુટર ચલાવવાની તાલીમ આપતું નથી. પણ ડેરીના સેન્ટર પર દૂધમાં ફેટ માપવાનું ડિજિટલ મશીન મુકાય કે ખાતામાં સીધા રૂપિયા જમા થવાનું સોફ્ટવેર આવે, ત્યારે એ બધું શીખી જાય છે. એ ટેકનોલોજી શીખવા માટે નથી બેઠો, એને તો પોતાના દૂધના ભાવ અને હિસાબ સાથે મતલબ છે. હિસાબ સમજવાના ચક્કરમાં એ અંગ્રેજી આંકડા, કી-બોર્ડ અને સોફ્ટવેરનું સંચાલન બબ્બે સ્તરે વટભેર શીખી લે છે.

માણસનું મગજ અમૂર્ત નિયમો યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું. એને નક્કર હેતુ જોઈએ છે. જ્યારે તમારી સામે કોઈ વાસ્તવિક સમસ્યા હોય, ત્યારે એ સમસ્યા ઉકેલવાનું સાધન આપોઆપ આવડી જાય છે. સાધનની પૂજા કરવા બેસશો તો સમય બગડશે. સીધા કામમાં પડો, આવડત પાછળ પાછળ ચાલી આવશે.

નિયમો ગોખવાથી ક્યારેય પકડ નથી આવતી; સ્વિમિંગ શીખવું હોય તો સીધું ઊંડા પાણીમાં જ ઊતરવું પડે.