દ્વિ-સ્મૃતિ સિદ્ધાંત

મગજ કોઈ એક જ ડબ્બો નથી જેમાં બધી યાદો સરખી રીતે સચવાય. આપણી સ્મૃતિ બે અલગ દરવાજા ધરાવે છે. એક છે ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ અને બીજો છે લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ. ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ કાગળની ચબરખી જેવી છે. એમાં માહિતી આવે, થોડી સેકન્ડ રહે અને જો તેના પર ધ્યાન ન આપો તો તરત ઊડી જાય. લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ પથ્થર પર કોતરેલા શિલાલેખ જેવી છે. ત્યાં પહોંચેલી માહિતી દાયકાઓ સુધી ભૂંસાતી નથી.

આ મોડેલ મનોવિજ્ઞાનમાં રિચર્ડ એટકિન્સન અને રિચર્ડ શિફ્રિને ૧૯૬૮માં રજૂ કર્યું હતું. એમણે સમજાવ્યું કે બહારની દુનિયામાંથી આવતી તમામ ઉત્તેજનાઓ પહેલા ક્ષણિક સ્મૃતિમાં પ્રવેશે છે. જો એનું પુનરાવર્તન ન થાય, જો મગજ એના પર પ્રોસેસ ન કરે, તો એ માહિતી લાંબા ગાળાના ભંડારમાં ક્યારેય ટ્રાન્સફર થતી નથી. સ્મૃતિ રચવાની આ બેવડી વ્યવસ્થા છે.

આ વિચાર કેમ કામનો છે? માણસ જે જુએ છે તે બધું યાદ રાખતો નથી. જે માહિતીને પુનરાવર્તન કે ઊંડી લાગણીનું ઈંધણ નથી મળતું, તે ક્ષણભરમાં ગાયબ થઈ જાય છે. લોકો ભૂલી જાય છે એ એમનો દોષ નથી, એમની મગજની રચના જ એવી છે. જો તમારે કોઈ વાત માણસના કાયમી મગજમાં ઉતારવી હોય, તો એને ટૂંકા ગાળાની ચાળણીમાંથી પસાર કરાવીને અંદર ધકેલવી પડે.

ભારતના બ્રાન્ડ માર્કેટિંગ જગતને આ નિયમ બરાબર લાગુ પડે છે. ટીવી પર આવતી રોજિંદી જાહેરાતો દર્શકની ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિને અથડાઈને નીકળી જાય છે. લોકો પ્રોડક્ટનું નામ પણ ભૂલી જાય છે. પણ દાયકાઓ પહેલાં પારલે-જી બિસ્કિટ કે નિરમા વોશિંગ પાઉડરે એક જ જિંગલ હજારો વાર વગાડી. પેઢીઓ સુધી એનું પુનરાવર્તન એટલું થયું કે એ ગ્રાહકના કાયમી મગજમાં સિમેન્ટ થઈ ગયું. આજે પણ કરિયાણાની દુકાને જઈને માણસ 'ડિટર્જન્ટ પાવડર' નથી માંગતો, મોઢામાંથી સીધું 'નિરમા' નીકળી જાય છે.

જે માહિતી મગજમાં વારંવાર અથડાતી નથી, તે ક્ષણિક મહેમાન બનીને વિદાય લઈ લે છે.