સરકતી યથાસ્થિતિનો વિરોધાભાસ

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે કશું બદલતા નથી. આપણે જે જૂનું અને જાણીતું છે તેને જ વળગી રહ્યા છીએ. પણ વાસ્તવમાં જમીન પગ નીચેથી સરકી ચૂકી હોય છે. આને સરકતી યથાસ્થિતિનો વિરોધાભાસ કહેવાય. સ્થિર રહેવાનો દાવો કરતાં કરતાં માણસ ધીમે ધીમે એક સાવ નવા, વિકૃત બિંદુ પર પહોંચી જાય છે અને છતાં દલીલ કરે છે કે અમે તો પરંપરા જ સાચવીએ છીએ.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો તે સ્પષ્ટ નથી. કદાચ આધુનિક મેનેજમેન્ટ કે સિસ્ટમ્સ થિન્કિંગના લેખકોએ જૂના વિચારોને નવો ઓપ આપ્યો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં જેને ‘બેઝલાઇન શિફ્ટ’ કહે છે, આ તેની જ પિતરાઈ બહેન છે. દરેક નાનો ફેરફાર એટલો ક્ષુલ્લક લાગે કે કોઈ તેનો વિરોધ ન કરે. દસ વર્ષ પછી પાછળ વળીને જુઓ તો મૂળ સ્થિતિનો એક અંશ પણ બચ્યો ન હોય.

આ વિરોધાભાસ સંસ્થાઓ અને સંસ્કૃતિઓને અંદરથી કોરી ખાય છે. કંપનીઓ માને છે કે અમારું મૂળ કલ્ચર અકબંધ છે, પણ વાસ્તવમાં દર ક્વાર્ટરના નાના સમાધાનોએ કંપનીનું સ્વરૂપ જ બદલી નાખ્યું હોય છે. સરકારો નિયમો ઢીલા કરતી જાય અને દાવો કરે કે કાયદો તો એ જ છે. ચેતના સૂતી રહે છે, કારણ કે ફેરફાર કોઈ મોટા ધડાકા સાથે નથી આવતો, પણ ધીમા ડગલે આવે છે.

આપણી સોસાયટીની નવરાત્રિ જુઓ. ચાલીસ વર્ષ પહેલાં શેરીમાં માટીનો ગરબો મૂકીને સ્ત્રીઓ તાળીઓના તાલે ગાતી. પછી લાઉડસ્પીકર આવ્યા, કારણ કે અવાજ ઓછો પડતો હતો. પછી ડીજે અને પ્રોફેશનલ સિંગર આવ્યા, કારણ કે યુવાનોને મનોરંજન જોઈતું હતું. આજે લાખો રૂપિયાના પાસ, બાઉન્સરો અને અશ્લીલ ધૂમો વચ્ચે ગરબા ચાલે છે. છતાં ટ્રસ્ટીઓ છાતી ઠોકીને કહેશે કે અમે તો પૂર્વજોની પવિત્ર યથાસ્થિતિ સાચવી રહ્યા છીએ. કશું જ સચવાયું નથી, બધું વહી ગયું છે.

જે પરંપરા પોતાને અપરિવર્તનશીલ માને છે, તે જ સૌથી વધુ અજાણતામાં વટલાઈ જતી હોય છે.