નવરાશમાં પ્રગટ થતી પસંદગી

માણસ કામ પર હોય ત્યારે જે કરે છે તે એનું કર્તવ્ય છે, મજબૂરી છે અથવા દેખાડો છે. પણ જ્યારે એના માથે કોઈ બોસ નથી, કોઈ ડેડલાઇન નથી અને કોઈ જોનાર નથી, ત્યારે એ શું કરે છે? એ સાચો માણસ છે. આ વિચારને અર્થશાસ્ત્રી ટાઇલર કોવન અને રોકાણકાર ડેનિયલ ગ્રોસે ૨૦૨૨ના પુસ્તક ‘ટેલેન્ટ’માં આગળ ધર્યો હતો. એમની દલીલ સીધી હતી: કોઈ ઉમેદવારની ખરી બુદ્ધિ અને ઝોક જાણવા હોય તો એનો રેઝ્યુમે ન જુઓ. એ નવરો પડે ત્યારે એના બ્રાઉઝરમાં કયા ટેબ ખૂલે છે, એ કયા વિષય પર પોતાની મેળે વાંચે છે, એ જુઓ.

આપણે બધા મુખવટા પહેરીને ફરીએ છીએ. ઓફિસમાં કે સમાજમાં આપણે એવા બનીએ છીએ જેવું જગત અપેક્ષા રાખે છે. પણ માણસનો ‘ડાઉનટાઇમ’ એટલે કે નવરાશનો સમય એવો અરીસો છે જ્યાં એ નગ્ન થઈ જાય છે. કોઈને પગાર આપો તો એ દસ કલાક કોડિંગ કરશે. પણ શનિવારે રાતે એ શું શોધે છે? જો એ ત્યારે પણ કોઈ અટપટો પ્રોગ્રામિંગ પ્રશ્ન ઉકેલતો હોય, તો એનું ટેલેન્ટ કુદરતી છે. જો એ માત્ર રીલ્સ જોતો હોય, તો સોમવારે એ જે કરે છે તે માત્ર રોજીરોટી છે.

આ વાત આપણા લગ્નબજારમાં સૌથી વધુ લાગુ પડે છે. છોકરો જોવા જાવ ત્યારે બાયોડેટામાં લખેલું હોય: ‘વાંચન અને સંગીતનો શોખ’. પગારનો આંકડો મોટો હોય અને વાતો પણ સંસ્કારી હોય. પણ અસલિયત ક્યાં છુપાયેલી છે? રવિવારે બપોરે એ શું કરે છે? એ એના કમ્પ્યુટર પર કોઈ નવી ભાષા શીખે છે કે પછી વોટ્સએપ પર નાત-જાતના ગ્રૂપમાં ઝઘડા કરે છે? મુકેશભાઈની દીકરી માટે સંબંધ આવ્યો. છોકરો મલ્ટિનેશનલ કંપનીમાં ઊંચા પદે હતો. વાતચીતમાં એકદમ સુધરેલો. પણ એની નવરાશની હિસ્ટ્રી જુઓ તો આખો દિવસ સટ્ટાબાજીની એપ અને ક્રિકેટની પંચાત.

બાયોડેટા હંમેશાં એડિટ કરેલી વાર્તા હોય છે. નવરાશ એ કાચો, વણકપાયેલો ફૂટેજ છે. માણસ પોતાની સાચી ભૂખ ત્યારે જ છતી કરે છે જ્યારે એને કોઈ કામ કરવાનું કહેવામાં આવતું નથી. પ્રતિભા અને ચરિત્ર બંને ત્યાં જ પકડાય છે.

માણસને ઓળખવો હોય તો એની ફરજો ન પૂછો; એની નવરાશનો ઇતિહાસ તપાસો.