બેવડી સજાનો નિષેધ

એક ગુના માટે માણસને કેટલી વાર કોર્ટના પગથિયાં ચડાવશો? કાયદાનો સીધો જવાબ છે: માત્ર એક વાર. એક જ ભૂલ માટે એક જ વ્યક્તિ પર બે વાર ખટલો ન ચાલી શકે અને તેને બે વાર સજા ન થઈ શકે. અંગ્રેજી ન્યાયશાસ્ત્ર આને ‘ડબલ જેપર્ડી’ કહે છે. રોમન કાયદામાં આ નિયમ ‘નોન બિસ ઇન ઇડમ’ તરીકે જાણીતો હતો. ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૦(૨)માં આ હક સુવર્ણ અક્ષરે જડાયેલો છે. જો અદાલતે તમને એક વાર નિર્દોષ છોડી દીધા કે સજા ફટકારી દીધી, તો વાર્તા ત્યાં પૂરી થાય છે. રાજ્ય સત્તાનો દુરુપયોગ કરીને કોઈ નાગરિકને આખી જિંદગી એક જ આરોપ નીચે પીંખી ન શકે.

આ સિદ્ધાંત માત્ર કોર્ટરૂમ પૂરતો મર્યાદિત નથી, માનવ ગૌરવની રક્ષા માટે અનિવાર્ય છે. સત્તા અસીમ સંસાધનો ધરાવે છે. સામાન્ય માણસ પાસે મર્યાદિત શક્તિ છે. જો સરકાર કે કોઈ પણ વગદાર સંસ્થા એક જ કેસમાં વારંવાર ટ્રાયલ ચલાવવાની છૂટ મેળવે, તો તે માણસને આર્થિક અને માનસિક રીતે ભાંગી નાખે. કાયદાની ભાષામાં અનિશ્ચિતતા એ પોતે એક સજા છે. વિવાદનો અંત આવવો જ જોઈએ. આ નિયમ ન્યાય પ્રણાલીને આખરી ઓપ આપે છે અને રાજ્યને જુલમી બનતું રોકે છે.

રેલવે કે ટ્રાફિક વ્યવસ્થાનું આપણું રોજિંદું ઉદાહરણ જુઓ. માની લો કે હસમુખભાઈ અમદાવાદના સી.જી. રોડ પર હેલ્મેટ વગર સ્કૂટર લઈને નીકળ્યા. ચાર રસ્તે ટ્રાફિક પોલીસે તેમને પકડ્યા અને મેમો ફાડીને પાંચસો રૂપિયાનો દંડ વસૂલ કર્યો. હવે હસમુખભાઈ એ જ રસીદ લઈને આગળના સર્કલ તરફ જાય છે. ત્યાં ઊભેલો બીજો પોલીસવાળો તેમને ફરી રોકીને એ જ સમયે થયેલા એ જ ઉલ્લંઘન માટે બીજી વાર દંડ માંગી શકે નહીં. એક જ કૃત્ય માટે બે વાર દંડ વસૂલવો એ કાયદાની નજરમાં અસ્વીકાર્ય છે. રસીદ એ સાબિતી છે કે સજા ભોગવાઈ ચૂકી છે.

જોકે, વહીવટી તપાસ અને ફોજદારી કેસ વચ્ચે ભેદ છે. જો કોઈ સરકારી બાબુ લાંચ લેતાં પકડાય, તો ખાતાકીય તપાસમાં તેની નોકરી જાય અને કોર્ટમાં જેલની સજા પણ થાય. અહીં આ નિયમ નડતો નથી, કારણ કે નોકરી ગુમાવવી એ શિસ્તભંગનું પગલું છે, ન્યાયિક ફોજદારી સજા નથી. આપણું મગજ પણ ઘણી વાર પોતાના પર ડબલ જેપર્ડી લાદે છે. જૂની ભૂલો માટે આપણે વર્ષો સુધી આપણી જાતને અંદરથી સજા આપ્યા કરીએ છીએ. જે ભૂલનો હિસાબ ચૂકવાઈ ગયો, તેનું સત્ર ફરી ક્યારેય ન ખોલાય.

જે ભૂલ માટે જિંદગીએ દંડ વસૂલી લીધો હોય, તેની અદાલત મનમાં વારંવાર ન ભરાવી જોઈએ.