ઊંડી અનિશ્ચિતતામાં નિર્ણય

જ્યારે ભવિષ્યનું ગણિત સાવ ખોરવાઈ જાય ત્યારે જૂના મોડેલ નકામા બની જાય છે. સામાન્ય અનિશ્ચિતતામાં આપણને સંભાવનાઓની ખબર હોય છે—સિક્કો ઉછાળો તો પચાસ ટકા છાપ પડશે. પણ ‘ઊંડી અનિશ્ચિતતા’ અલગ ચીજ છે. અહીં સંભાવનાઓ ગણી શકાતી નથી. ડેટા અધૂરો હોય છે અને આવતીકાલ કયા વળાંકે મુકાશે તે ખુદ નિષ્ણાતો પણ જાણતા નથી. આવા અંધારામાં સચોટ અંદાજ લગાવવાના વહેમ છોડીને જે પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે તેને ડીએમડીયુ એટલે કે ‘ડિસિઝન મેકિંગ અંડર ડીપ અનસર્ટનટી’ કહે છે. અમેરિકન પોલિસી થિંક-ટેન્ક રૅન્ડ કોર્પોરેશનના સંશોધકોએ આ માળખું ઘડ્યું હતું.

આ વિચારનું હાર્દ બહુ વ્યવહારુ છે. આગાહીઓ કરવી મૂર્ખામી છે; એના બદલે મજબૂત વ્યૂહરચના બનાવો. સામાન્ય માણસ એક જ ભવિષ્યની કલ્પના કરીને આખો પ્લાન બનાવે છે. જો પરિસ્થિતિ જરાક પણ બદલાય તો પત્તાનો મહેલ તૂટી પડે છે. ઊંડી અનિશ્ચિતતામાં એવો માર્ગ પસંદ કરવાનો હોય છે જે દસ અલગ અલગ ખરાબ પરિસ્થિતિઓમાં પણ કામ કરી જાય. ઉત્તમ પરિણામ શોધવાને બદલે ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય તેવો રસ્તો પકડવો એ શાણપણ છે.

આપણા વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી અને ટીવી ન્યૂઝના જમાનામાં આ વાત સો ટચના સોના જેવી છે. કોઈ અજાણી મહામારી આવે, સોશિયલ મીડિયા પર યુદ્ધના અહેવાલો ઊડે કે શેરબજારમાં અફવાઓનું વાવાઝોડું ફૂંકાય. લોકો ટીવી પેનલિસ્ટોની પોકળ આગાહીઓ સાંભળીને ગભરાટમાં નિર્ણયો લેવા દોડે છે. પારિવારિક વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં રોકાણની ટિપ્સ વહેતી થાય અને ભરતભાઈ ઉતાવળે પોતાની આખી બચત કોઈ એક જગ્યાએ હોમી દે છે. આ આંધળૂકિયું કહેવાય. ઊંડી અનિશ્ચિતતા હોય ત્યારે હીરો બનવાને બદલે સ્થિર રહેવાનું હોય.

અનિશ્ચિતતા કોઈ ગણિતનો દાખલો નથી જે સોલ્વ થઈ જાય. તે હવામાન જેવી છે. જ્યારે આગળનું કંઈ દેખાતું ન હોય ત્યારે સ્પીડ વધારવાની ન હોય, બ્રેક પર પગ મૂકીને વાહન રસ્તાની વચ્ચે રાખવાનું હોય.

જે ભવિષ્યને કોઈ ભાખી શકતું નથી, તેમાં સચોટ બનવા કરતાં અડીખમ રહેવું વધારે ફાયદાકારક છે.