અણગમાનો હિમપ્રપાત

કોઈ અજાણી વ્યક્તિ વિશે આપણી પાસે ઓછી માહિતી હોય ત્યારે મન ધારી લે છે કે તે આપણા જેવી જ હશે. આ એક સહજ માનસિક ભૂલ છે. પણ જેવી કોઈ એક નાની અસમાનતા પકડાય, આખો ખેલ પલટાઈ જાય છે. પેલી એક વિપરીત વિગત પછી આવનારી દરેક વાતને મન શંકાની નજરે જ જુએ છે. એક નાનકડો મતભેદ આખી ચેઈન રિએક્શન ઊભી કરે છે. જેમ પહાડ પરથી બરફનો નાનો ગોળો ગબડતાં ગબડતાં મોટો હિમપ્રપાત બની જાય, તેમ એક સામાન્ય અણગમો પૂર્ણ નફરતમાં ફેરવાઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને અસમાનતાનો પ્રપાત કહે છે.

આ સંકલ્પના માઈકલ નોર્ટન, જીના ફ્રોસ્ટ અને ડૅન એરિલી નામના સંશોધકોએ ઈસવીસન ૨૦૦૭માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂકી હતી. સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે લોકો જેમ એકબીજાને વધુ ઓળખે તેમ પ્રેમ વધે. પણ સંશોધન ઊલટું સત્ય બતાવે છે: જેટલી માહિતી વધુ મળે, તેટલી અસમાનતાઓ વધુ ઉઘાડી પડે છે. એક વાર મનમાં ‘આ મારા જેવો નથી’નો કાંટો ભોંકાય, એટલે બાકીની બધી સચ્ચાઈ ઝેરીલી બની જાય છે. નિકોલસ કાર જેવા લેખકોએ પણ આ વિચારને લોકપ્રિય બનાવ્યો છે.

આ માનસિક ફંદાનું પરિણામ રોજિંદા સંબંધોમાં ભયાનક આવે છે. આપણી ધારણા એવી હોય છે કે સંવાદ વધારવાથી વિવાદ ઘટશે. હકીકતમાં, પૂર્વગ્રહ બંધાયા પછી થતો સંવાદ માત્ર અણગમાને બળતણ પૂરું પાડે છે. સામેવાળાનું હસવું પણ ઢોંગ લાગે છે અને તેની વિનમ્રતા પણ કાવાદાવા જેવી ભાસે છે. સોશિયલ મીડિયા પર આ રોગ વકર્યો છે, પણ ખરી દુનિયામાં એના મૂળ વધુ ઊંડા છે.

કોઈ પણ સરકારી કચેરીના બાબુઓ વચ્ચેની અદાવત જુઓ. ધારો કે સચિવાલયમાં એક ડેપ્યુટી સેક્રેટરી શૈલેષભાઈ બીજા નવા આવેલા ઓફિસર પંકજભાઈને મળે છે. શરૂઆતમાં બધું સામાન્ય હોય છે. પણ એક દિવસ ખબર પડે છે કે પંકજભાઈ લંચમાં કેન્ટિનની તીખી દાળ ખાવાને બદલે ઘરનું સલાડ લાવે છે અને ઓફિસમાં બધાની જેમ ચા પીવા ભેગા નથી થતા. શૈલેષભાઈના મગજમાં પહેલો ફણગો ફૂટે છે: આ માણસ આપણા જેવો નથી. હવે પ્રપાત શરૂ થાય છે. પંકજભાઈ શાંતિથી ફાઇલ ક્લિયર કરે તો શૈલેષભાઈને લાગે કે આ નવોદિત ઘમંડી છે. પંકજભાઈ સાહેબ સાથે હસીને વાત કરે તો લાગે કે આ ચમચાગીરી કરે છે. એક સામાન્ય ખોરાકની આદતથી શરૂ થયેલી અસમાનતા આખરે ફાઇલ અટકાવવાની દુશ્મની સુધી પહોંચી જાય છે.

કોઈને ધિક્કારવા માટે આખી જિંદગી પૂરતી નથી પડતી, મગજને માત્ર એક ખોટો પુરાવો જોઈએ છે.