શિસ્તબદ્ધ અણધાર્યો લાભ

નસીબ આકાશમાંથી અચાનક ટપકતું નથી. જેને આપણે સુખદ અકસ્માત કહીએ છીએ, તેની પાછળ એક પદ્ધતિ હોય છે. ‘ડિસિપ્લિંડ સેરેન્ડિપિટી’ એટલે અણધારી તકોને આમંત્રણ આપવા માટે ઊભો કરાયેલો કડક ઢાંચો. આ ખ્યાલ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે વૈજ્ઞાનિકના નામે નોંધાયેલો નથી. આધુનિક ઇનોવેશન અને સ્ટ્રેટેજી સાહિત્યમાં તે વારંવાર વપરાય છે. અર્થ સાદો છે. તમે માત્ર ઘરના ઓરડામાં બેસીને ચમત્કારની રાહ જુઓ તો કંઈ ન બને. તમારે સભાનપણે એવા દરવાજા ખુલ્લા રાખવા પડે જ્યાંથી અજાણ્યા પવનની લહેરખી આવી શકે.

આ કોઈ આંધળો જુગાર નથી. શિસ્ત વગરનો અકસ્માત કેવળ અરાજકતા છે, અને અકસ્માત વગરની શિસ્ત કેવળ કંટાળો છે. બંનેનું સંતુલન સાધવું પડે. એક ચોક્કસ ક્ષેત્ર નક્કી કરો, નિયમો પાળો, સખત મહેનત કરો, પણ આંધળા ઘોડાની જેમ માત્ર એક જ દિશામાં ન દોડો. થોડો સમય એવા પ્રયોગો પાછળ ફાળવો જેનું કોઈ પૂર્વઆયોજિત પરિણામ નક્કી ન હોય. મોટા સંશોધકો કે ધંધાદારીઓ પોતાના રોજિંદા કામમાં દસ ટકા સમય આવા અજાણ્યા અખતરાઓ માટે અનામત રાખતા હોય છે.

આપણે ત્યાં લગ્ન-સગાઈના બજારમાં આ સિદ્ધાંત બહુ રસપ્રદ રીતે જોવા મળે છે. ધારો કે હસમુખભાઈ પોતાની દીકરી માટે છોકરો શોધે છે. એમણે જ્ઞાતિ, શિક્ષણ અને કુટુંબના સંસ્કાર જેવી શરતો નક્કી કરી રાખી છે. આ એમની શિસ્ત છે. પણ જો હસમુખભાઈ માત્ર પોતાના કૌટુંબિક વચેટિયા કાકાના ભરોસે બેસી રહે તો કદાચ યોગ્ય પાત્ર ન પણ મળે. ચતુર બાપ શું કરશે? તે શરતો જાળવી રાખીને પણ દીકરીને અલગ-અલગ સામાજિક મેળાવડાઓમાં, પરિષદોમાં કે પ્રવાસમાં જવાની છૂટ આપશે. વર્તુળ મોટું કરશે જેથી યોગ્ય વ્યક્તિ સામે ભટકાવાની સંભાવના વધી જાય. માળખું લોખંડી રાખવાનું, પણ એ માળખાની અંદર નસીબને રમવાની જગ્યા આપવાની.

જે માણસ જીવનમાં અણધારી તકોનો સ્વીકાર કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ જગ્યા જ ખાલી નથી રાખતો, તે ક્યારેય નવી શોધ કરી શકતો નથી. રૂટિનમાંથી બહાર નીકળવું પડે. રોજ એ જ રસ્તે ચાલીને નવી દુકાન ન દેખાય. તમારે રોજ સવારે એ જ સમયે ઘરની બહાર નીકળવું પડશે, પણ ક્યારેક એક વળાંક જાણીજોઈને અજાણી ગલી તરફ લેવો પડશે. તક હંમેશાં તૈયાર મનની રાહ જોતી હોય છે.

નસીબને ઘરમાં બોલાવવું હોય તો ઘર સાફ રાખવું પૂરતું નથી, બારીઓ ખોલવાની શિસ્ત પણ હોવી જોઈએ.