ગંદા વાસણોનું દ્રષ્ટાંત

સિંકમાં પડેલું એક ગંદું વાસણ કોઈ આપત્તિ નથી. પણ એ પડ્યું રહે એટલે બીજું આવે છે. સાંજ પડતાં આખો ઢગલો ખડકાઈ જાય છે. આ વિચાર વ્યવસ્થા તૂટવાની શરૂઆત સમજાવે છે. જવાબદારી જ્યારે સહિયારી બને ત્યારે વ્યક્તિગત શરમ ગાયબ થઈ જાય છે. દરેક માણસ માને છે કે આ ગંદકી મેં એકલાએ નથી કરી, એટલે સાફ કરવાની ફરજ પણ મારી એકલાની નથી. નાની બેદરકારી ધીમે ધીમે આખા માહોલનું ધોરણ નીચું લાવી દે છે.

આ રૂપક સાહિત્યમાં ક્યારે અને ક્યાંથી આવ્યું તેનો કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજ નથી. બૌદ્ધ ચિંતક થિચ ન્યાત હાને વાસણ ઘસવાની ક્રિયાને ધ્યાનની જેમ જોવાની વાત કરી હતી. પણ આજના મેનેજમેન્ટ અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ દ્રષ્ટાંત સહિયારી બેદરકારીના પ્રતીક તરીકે વપરાય છે. શરૂઆત હંમેશાં ક્ષુલ્લક લાગે તેવી ઉપેક્ષાથી થાય છે. પછી એ જ ઉપેક્ષા સમગ્ર સિસ્ટમનો કાયમી નિયમ બની જાય છે.

આ માનસિકતા વ્યક્તિગત સંબંધોથી માંડીને જાહેર તંત્ર સુધી સડો ફેલાવે છે. ઓફિસની પેન્ટ્રી હોય, ઘરનું રસોડું હોય કે જાહેર માર્ગો હોય; સિદ્ધાંત એક જ છે. જ્યારે પહેલું ગંદું વાસણ સાફ કરવાની તસ્દી કોઈ નથી લેતું, ત્યારે બીજા તમામને નિયમ તોડવાનું છૂટું લાઇસન્સ મળી જાય છે. આળસ ચેપી છે. માણસ પોતાની આસપાસ જે સ્તરની અંધાધૂંધી જુએ છે, પોતે પણ એટલો જ લાપરવાહ બની જાય છે.

ભારતીય રેલવેના જનરલ ડબ્બામાં બેસો એટલે આ દ્રષ્ટાંત જીવંત દેખાશે. સીટ નીચે કોઈ મુસાફર પહેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલ કે મગફળીનાં ફોતરાં નાખે છે. શરૂઆતમાં કોઈ મોટો કચરો નથી હોતો. પણ એ એક ગંદકી જોઈને બાકીના પચાસ મુસાફરોને ખાતરી થઈ જાય છે કે અહીં સ્વચ્છતા રાખવાનો કોઈ અર્થ નથી. આગલા સ્ટેશને આખો ડબ્બો કચરાપેટી બની જાય છે. કોઈને ગિલ્ટ નથી થતી, કારણ કે શરૂઆત એમણે નહોતી કરી.

સમસ્યા ગંદકી નથી, ગંદકી સામેની સામૂહિક ટેવ છે. સિંકમાં પડેલી પહેલી ચમચી જ નક્કી કરે છે કે આખું ઘર કેવું ચાલશે. જે સમાજ નાની લાપરવાહી સહન કરી લે છે, તે મોટી અરાજકતા માટે આપોઆપ દરવાજા ખોલી નાખે છે.

પહેલું ગંદું વાસણ સાફ કરવું એ કામ નથી, વ્યવસ્થા બચાવવાની લડાઈ છે.