ડિટરન્સ પેરાડોક્સ

તમે સામેવાળાને ડરાવવા માટે તલવાર ખેંચો છો જેથી યુદ્ધ ટળે. પણ તલવાર જોઈને સામો માણસ બંદૂક કાઢે છે. જે ભયથી બચવા માટે તમે તાકાતનું પ્રદર્શન કર્યું, એ જ તાકાતે સંઘર્ષને વધુ અનિવાર્ય બનાવી દીધો. આ રમતનું નામ ડિટરન્સ પેરાડોક્સ છે. સલામતીના અભ્યાસ અને ગેમ થિયરીમાં આ વિચાર બહુ જાણીતો છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ સિક્કાની જેમ ક્યારે ઘડ્યો તે ચોક્કસ નથી, પણ વિશ્વરાજકારણનો આ જૂનો રોગ છે. શાંતિ જાળવવાના નામે શસ્ત્રોનો ઢગલો ખડકવો અને છેવટે એ જ શસ્ત્રોના દબાણમાં યુદ્ધ તરફ ધકેલાઈ જવું.

આ વિરોધાભાસનું મૂળ મનોવિજ્ઞાનમાં છે. તમે માનો છો કે તમારી કડકાઈ સામેવાળાને ચૂપ કરી દેશે. વાસ્તવમાં તમારી કડકાઈ સામી વ્યક્તિના મનમાં અસલામતી જન્માવે છે. તેને લાગે છે કે જો તે વળતો પ્રહાર નહીં કરે તો મરી જશે. પરિણામે બંને પક્ષો પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાના એવા વમળમાં ફસાય છે જ્યાંથી પાછા વળવું નામુમકિન બને છે. રક્ષણ માટે લીધેલું પગલું જ આક્રમણનું કારણ બની જાય છે.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ વિરોધાભાસનો રોજિંદો અખાડો છે. ધારો કે કોઈ વિભાગના નવા બનેલા કમિશનર ઓફિસમાં લેટ આવતા બાબુઓ અને ભ્રષ્ટાચારને નાથવા માટે આકરા નિયમો બનાવે છે. દરેક ટેબલ પર સીસીટીવી કેમેરા, સહેજ પણ મોડું થાય તો સીધો મેમો અને સસ્પેન્શનની ચેતવણી. હેતુ શિસ્ત લાવવાનો હતો. પણ પરિણામ સાવ ઊલટું આવે છે. કર્મચારીઓ કામ કરવાનું સાવ બંધ કરી દે છે. સાચો નિર્ણય લેતાં પણ ડરે છે કે ભૂલ પડશે તો નોકરી જશે. ફાઈલો પર કાગળિયાંનો ભાર વધી જાય છે જેથી કોઈ પોતાના પર જવાબદારી ન ઢોળે.

કચેરીમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે ઊભો કરેલો દંડનો આ ખોફ આખી વ્યવસ્થાને સાવ લકવાગ્રસ્ત બનાવી દે છે. બાબુઓ કામ ટાળવા માટે એકબીજા સાથે અદ્રશ્ય યુનિયન બનાવી લે છે. કમિશનરની ધાક જે ખામીઓને સુધારવા માટે આવી હતી, તે જ ધાકે ઓફિસને વધુ સડી ગયેલી અને બિનકાર્યક્ષમ બનાવી દીધી. શાસનનો અહંકાર હંમેશાં પોતાના જ રચેલા ચક્રવ્યૂહમાં ઘેરાઈ જાય છે.

ડર બતાવીને સહકાર જીતી શકાતો નથી; વણજોઈતી કડકાઈ સામેવાળાને સાવધ નહીં, બળવાખોર બનાવે છે.