અલિપ્ત શ્રદ્ધાળુતા

માણસ એક જ સમયે બધું સાચું માની પણ શકે અને અંદરથી પૂરેપૂરો શંકાશીલ પણ રહી શકે. આ કોઈ માનસિક બીમારી નથી, આપણી રોજિંદી ચાલબાજી છે. તમે જાણો છો કે સામે ચાલી રહેલી વાત નાટક છે કે કપોળકલ્પિત વાર્તા છે, છતાં તમે જાણીજોઈને એમાં ગળાડૂબ ઉતરો છો. મગજનો એક ખૂણો સત્ય પકડી રાખે છે અને બીજો ખૂણો ભ્રમની મજા લૂંટે છે. આ સ્થિતિને સાહિત્યના પ્રોફેસર જોશુઆ લેન્ડીએ પોતાની ૨૦૧૨ની કિતાબમાં ડિટેચ્ડ ક્રેડ્યુલિટી કહી છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો સભાન આત્મછળ.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસ કાં તો અંધશ્રદ્ધાળુ હોય અથવા પાક્કો નાસ્તિક. વાસ્તવિકતા આટલી સીધી નથી હોતી. બુદ્ધિશાળી માણસ પણ કાલ્પનિક દુનિયામાં રમવા માટે પોતાની તાર્કિક બુદ્ધિને થોડી વાર બાજુ પર મૂકી દે છે. એ સંપૂર્ણ છેતરાતો નથી, પણ છેતરાવાની પરવાનગી પોતે જ આપે છે. જો તમે સિનેમામાં બેસીને પડદા પરના નકલી લોહીને જોઈને રડી શકો છો, તો તમે આ માનસિક રમત સમજી શકો છો. તમે જાણો છો કે હીરો જીવતો છે, છતાં આંખમાંથી આંસુ સરે છે.

આપણા સમાજમાં ધર્મ અને ઉત્સવો આનું સૌથી ઉત્તમ મેદાન છે. અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ સોસાયટીમાં નવરાત્રિની આઠમની રાત જુઓ. ત્યાં રાસ રમતો કોઈ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ કે વકીલ દિવસ દરમિયાન પૈસા અને કાયદાની એક-એક પાઈનો હિસાબ રાખતો હોય છે. એ જ માણસ રાત્રે પંડાલમાં માતાજીની પિત્તળની મૂર્તિ સામે હાથ જોડીને ગદગદ થઈ જાય છે. એ જાણે છે કે લાઉડસ્પીકર પર વાગતી ટેપ પાછળ ડીજે બેઠો છે અને આ કોઈ ચમત્કાર નથી. છતાં એ ક્ષણે એ પરમ ભક્તિનો આનંદ લૂંટી લે છે. બહાર નીકળીને પાછો એ જ વ્યવહારુ અને કડક માણસ બની જાય છે.

આ ક્ષમતા જો ન હોત તો માણસ કંટાળીને મરી ગયો હોત. કેવળ તર્ક માણસને સૂકોભઠ બનાવી દે છે અને કેવળ અંધશ્રદ્ધા તેને મૂર્ખ બનાવે છે. અલિપ્ત શ્રદ્ધાળુતા આ બંનેની વચ્ચેનો પુલ છે. એ માણસને માટીમાં પગ રાખીને આકાશમાં ઊડવાની છૂટ આપે છે. જોખમ માત્ર એક જ છે. ક્યારેક ભ્રમની મજા માણતાં માણતાં તર્કનો સ્વિચ ઓફ જ રહી જાય, ત્યારે અલિપ્તતા ગાયબ થઈ જાય છે અને માત્ર અંધશ્રદ્ધા બચી જાય છે.

સાચો ભ્રમ માણવા માટે પણ અંદરથી જાગતા રહેવું પડે છે.