અસ્થિર કરતી સ્થિરતા

જ્યારે બધું બરાબર ચાલતું હોય ત્યારે જ સૌથી મોટો ખતરો જન્મ લે છે. લાંબો સમય શાંતિ રહે એટલે માણસ માની લે છે કે તોફાન ક્યારેય નહીં આવે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને હાઇમન મિન્સ્કીની થિયરી કહે છે. સાદી વાત એટલી જ છે: સ્થિરતા પોતે જ અસ્થિરતાનું બીજ વાવે છે. જ્યારે બજાર કે કંપનીમાં કોઈ સંકટ નથી હોતું, ત્યારે લોકો જોખમ લેવાની ક્ષમતા વધારી દે છે. સાવધાની ઘટે છે અને બેદરકારીને 'આત્મવિશ્વાસ'નું લેબલ મળે છે. શાંત સમુદ્ર ખરાબ નાવિકો પેદા કરે છે.

મિન્સ્કીએ અમેરિકન નાણાકીય બજારોનો અભ્યાસ કરીને આ વાત ૧૯૭૦ના દાયકામાં મૂકી હતી. જ્યારે અર્થતંત્રમાં તેજી હોય, ત્યારે ધિરાણ આપનારા અને લેનારા બંને મૂર્ખ બને છે. તેઓ માને છે કે સારો સમય કાયમ રહેશે. પરિણામે દેવું વધે છે. જ્યાં સુધી વ્યવસ્થા સામાન્ય રહે છે, ત્યાં સુધી જોખમી નિર્ણયો પણ બહાદુરી જેવા લાગે છે. પણ આ આભાસી સદ્ધરતા પોતે જ સિસ્ટમને ખોખલી કરી નાખે છે. છેવટે એક નાનો આંચકો આખી ઇમારત ધ્વસ્ત કરી દે છે.

આ કોઈ પુસ્તકીય ફિલસૂફી નથી, રોજિંદી માનસિકતા છે. આપણને જ્યારે પગાર નિયમિત મળે છે, ત્યારે આપણે બચત ઘટાડીને નવા હપ્તા બાંધી દઈએ છીએ. આરોગ્ય સારું હોય ત્યારે ખોરાકની પરહેજ ભૂલી જવાય છે. સફળતા માણસને આંધળો કરે છે. સુરક્ષાની ભાવના જ સાચી અસુરક્ષા ઊભી કરે છે. ખતરો બહારથી નથી આવતો, અંદરની વધુ પડતી નિશ્ચિંતતામાંથી પ્રગટે છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામના કોઈ સ્ટાર્ટઅપની ઓફિસ જુઓ. સળંગ બે વર્ષ સુધી ફંડિંગ મળ્યું, સેલ્સ વધ્યું અને સ્થાપકોને લાગ્યું કે તેઓ અમર છે. બોસ નવી ફેન્સી ઓફિસ રાખે છે, પગારો બમણા કરે છે અને નફા વગર માત્ર ગ્રોથ પાછળ દોડે છે. ત્રણ વર્ષની સ્થિરતાએ કંપનીની અંદર એવી આળસ અને ઉડાઉપણું ભરી દીધું કે ખર્ચ પરનો અંકુશ છૂટી ગયો. જેવો વૈશ્વિક બજારમાં નાનો પવન બદલાયો કે તરત જ આખી કંપની પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડી. જે સ્થિરતાએ તેમને ઊંચા કર્યા હતા, તે જ સ્થિરતાએ તેમને ડૂબાડ્યા.

જે રસ્તા પર લાંબા સમય સુધી ખાડો નથી આવતો, ત્યાં જ ડ્રાઇવર સૌથી ખતરનાક અકસ્માત સર્જે છે.