ઇચ્છનીય મુશ્કેલી

જે સરળતાથી શીખાય છે, તે એટલી જ ઝડપથી ભુલાઈ જાય છે. આપણું મગજ આળસુ છે. એને શ્રમ વિના મળતી માહિતીમાં કોઈ રસ પડતો નથી. પુસ્તક વાંચતી વખતે હાઇલાઇટર ફેરવવું કે નોટ્સ ફરી ફરી વાંચવી મજાની લાગે છે, કારણ કે એમાં મગજને કષ્ટ નથી પડતું. પણ આ છીછરી સરળતા વાસ્તવિક જ્ઞાન આપતી નથી. જ્યારે શીખવાની પ્રક્રિયામાં ઇરાદાપૂર્વક થોડી અડચણ ઊભી કરવામાં આવે, ત્યારે મગજને કઠોર મહેનત કરવી પડે છે. આ જ સિદ્ધાંતને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ડિઝાયરેબલ ડિફિકલ્ટી' કહે છે.

આ વિચાર જાણીતા અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ બ્યોર્કે ૧૯૯૪ની આસપાસ આગળ ધપાવ્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે શીખતી વખતના ત્વરિત પ્રદર્શન અને લાંબા ગાળાના પાકા સ્મરણ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. વાંચ્યા પછી તરત ટેસ્ટ આપો તો બધું યાદ હોય, પણ પંદર દિવસ પછી શૂન્ય. ખરી મુશ્કેલી એ છે કે જ્યારે વાંચેલું તરત યાદ ન આવે અને મગજના તાર ખેંચીને માહિતી બહાર કાઢવી પડે, ત્યારે જ ન્યુરોન્સ વચ્ચે પાકો સેતુ બંધાય છે.

આ વાત સ્પોર્ટ્સમાં સૌથી વધુ સાચી પડે છે. હરિયાણાના ભિવાનીમાં બોક્સિંગ શીખતા જુવાનિયાઓને જુઓ. જો કોચ એમને માત્ર હવામાં પંચ મારવાની કે નબળા પ્રતિસ્પર્ધી સાથે લડવાની સહેલી પ્રેક્ટિસ કરાવશે, તો એ રિંગમાં જઈને તરત પછડાઈ જશે. કુસ્તીબાજ બજરંગ પુનિયા કે રવિકુમાર દહિયા અખાડામાં જાણીજોઈને પોતાનાથી ભારે વજનવાળા પહેલવાનો સાથે દાવપેચ અજમાવે છે. થાકેલા સ્નાયુઓ સાથે આખરી રાઉન્ડ લડવો એ સજા નથી, ઇરાદાપૂર્વક સર્જેલી કઠણાઈ છે. સાદો નિયમ છે: મેદાન પરની મુશ્કેલી જેટલી આકરી, ઓલિમ્પિકના પોડિયમ સુધી પહોંચવું એટલું જ સરળ.

આપણે સંતાનોને દરેક વાતમાં સરળતા કરી આપીએ છીએ. પરીક્ષાના આગલા દિવસે તૈયાર નોટ્સ આપીએ છીએ અને ટેક્સીમાં બેસાડીને સ્કૂલે મોકલીએ છીએ. પરિણામે એક સાધારણ મુશ્કેલી આવતાં આખી પેઢી ભાંગી પડે છે. જીવનનું ગણિત સાવ સીધું છે. મગજને તકલીફ આપ્યા વિના લીધેલું જ્ઞાન માત્ર કાગળની હોડી જેવું છે, જે વાસ્તવિકતાના પહેલા મોજામાં ડૂબી જાય છે.

જે રસ્તો પગને થકવતો નથી, તે તમને ક્યારેય મંજિલ સુધી પહોંચાડતો નથી.