ડિપ્રેશનનો કડવો વાસ્તવવાદ

સુખી માણસ ભ્રમમાં જીવે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, મનોવિજ્ઞાનનો દાવો છે. જેને આપણે સામાન્ય અને સ્વસ્થ માણસ કહીએ છીએ, તે દુનિયાને ગુલાબી ચશ્માથી જુએ છે. તે માને છે કે પરિસ્થિતિ તેના કાબૂમાં છે. પણ જે માણસ થોડો ઉદાસ કે હતાશ છે, તેની નજર વધુ ચોખ્ખી હોય છે. એ પોતે કેટલો લાચાર છે તે બરાબર જાણે છે. આ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં ડિપ્રેસિવ રિયાલિઝમ કહે છે. ઉદાસી માણસને કલ્પનાના હિંચકેથી ઉતારીને જમીન પર પટકે છે.

આ વિચાર ૧૯૭૯માં બે અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકો લોરેન એલોય અને લિન અબ્રામસને આગળ મૂક્યો હતો. તેમણે પ્રયોગો કરીને જોયું કે સામાન્ય લોકો પોતાના નિયંત્રણ વિશે વધારે પડતો ભ્રમ પાળે છે. જ્યારે હતાશા અનુભવતા લોકોએ બિલકુલ સચોટ અંદાજ લગાવ્યો કે કઈ બાબત તેમના હાથમાં હતી અને કઈ નહીં. સામાન્ય માણસને સતત જીવવા માટે થોડા જૂઠા આશાવાદની જરૂર પડે છે. ઉદાસ માણસ પાસે આ રક્ષણાત્મક કવચ હોતું નથી. તે દુનિયાને જેવી છે તેવી નગ્ન જુએ છે.

સતત પોઝિટિવ રહેવાનો આધુનિક રોગ ખતરનાક છે. એ આપણને નબળા આયોજક બનાવે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી આસપાસની મોટાભાગની ઘટનાઓ પર આપણો કોઈ કાબૂ નથી હોતો. જે માણસ આ કડવી સચ્ચાઈ સ્વીકારી લે છે, તે ખોટી અપેક્ષાઓના ખાડામાં પડતો નથી. આશાવાદ વેચનારા ગુરુઓ તમને કહેશે કે બધું તમારા હાથમાં છે. ડિપ્રેસિવ રિયાલિઝમ કહે છે કે બકવાસ બંધ કરો, મોટાભાગનું તમારા હાથમાં નથી.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ મુસાફરી કરતા બેંક ક્લાર્ક મનોજભાઈને જુઓ. વરસાદના દિવસે ટ્રેન બે કલાક મોડી પડે ત્યારે ખુશમિજાજ નવો યુવાન બબડે છે, આપણે કંઈક રસ્તો કાઢવો પડશે, તંત્રને ફરિયાદ કરવી પડશે. મનોજભાઈ શાંતિથી પ્લેટફોર્મની ચા પીએ છે. તેઓ જાણે છે કે સિસ્ટમ સડેલી છે, પોતાના બૂમબરાડાથી ટ્રેન ચાલવાની નથી. આ નિરાશા નથી, શહેરનું નગ્ન સત્ય છે. મનોજભાઈ પાસે ખોટો ઉત્સાહ નથી, એટલે તેમને હાર્ટ એટેક પણ આવતો નથી.

સુખી રહેવા માટે માણસે અડધું અસત્ય પીવું પડે છે. જે પૂરેપૂરું સાચું જોવાની હિંમત કરે છે, તે અંદરથી થોડો ઉદાસ થઈ જાય છે. વાસ્તવિકતા જોવાની આ જ ફી છે.

આશાવાદ માણસને હિંમત આપે છે, પણ દુનિયાની સાચી ખબર તો માત્ર ઉદાસ માણસને જ હોય છે.