વસ્તી વિષયક ચયાપચય

સમાજ અચાનક બદલાતો નથી. કોઈ ચમત્કારિક વ્યાખ્યાન કે સરકારી કાયદો રાતોરાત લાખો લોકોના મગજ સાફ કરી શકતો નથી. પરિવર્તન માણસના મગજ બદલાવાથી ઓછું અને માણસો પોતે બદલાવાથી વધુ આવે છે. જૂની પેઢી પોતાની માન્યતાઓ સાથે વિદાય લે છે અને નવી પેઢી નવા વિચારો સાથે ખાલી પડેલી જગ્યા ભરે છે. આ ધીમી પણ અટલ પ્રક્રિયાને વસ્તીશાસ્ત્રમાં ડેમોગ્રાફિક મેટાબોલિઝમ કહે છે. જેમ શરીર જૂના કોષો તોડીને નવા કોષો બનાવે છે, તેમ સમાજ પણ જૂના લોકોને વિદાય આપીને નવી વિચારસરણી પચાવે છે.

આ વિચાર જાણીતા અમેરિકન ડેમોગ્રાફર નોર્મન રાઇડરે ૧૯૬૫ના એક સંશોધનપત્રમાં આગળ ધપાવ્યો હતો. પાછળથી ઓસ્ટ્રિયન વસ્તીશાસ્ત્રી વુલ્ફગેંગ લુટ્ઝે શિક્ષણ અને સામાજિક બદલાવના સંદર્ભમાં આ સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવ્યો. તેમનો તર્ક સાદો અને સચોટ છે: તમે સિત્તેર વર્ષના વડીલને બદલી શકતા નથી. પણ એમની જગ્યાએ જે વીસ વર્ષનો યુવાન આવે છે, તે પહેલેથી જ સ્કૂલ ગયેલો છે, શહેરી હવા ચાખેલો છે. આખો સમાજ કોઈ જાદુ વિના માત્ર સમયના વહેણથી બદલાઈ જાય છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? આપણે વારંવાર ભ્રમમાં રહીએ છીએ કે વાદવિવાદ કે ઝઘડાથી વડીલોના મંતવ્યો બદલી શકાશે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે ક્રાંતિઓ માળખાકીય દલીલોથી નહીં, પેઢીના કુદરતી ક્રમથી ટકે છે. જાતિવાદ, સ્ત્રીઓ પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ કે ધાર્મિક રૂઢિઓ સામેની લડાઈમાં સૌથી મોટી ભૂમિકા સમયની હોય છે. જૂનો વર્ગ ખસતો જાય છે અને એની સાથે એના પૂર્વગ્રહો પણ વિદાય લે છે. નવા જન્મેલા લોકો માટે જૂની મર્યાદાઓ સ્વાભાવિક લાગતી નથી.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબનો વિચાર કરો. કાઠિયાવાડ કે ઉત્તર ગુજરાતના એક મોટા ઘરમાં દાદાજી હુકમ ચલાવતા હોય કે ઘુંઘટ તાણવો ફરજિયાત છે અને દીકરીઓ બહાર ભણવા ન જઈ શકે. પુત્રો એમની સામે બળવો ન કરી શકે, પણ દાદાજીની વિદાય પછી ઘરનો માહોલ આપોઆપ ઢીલો પડે છે. પૌત્રના લગ્ન થાય ત્યારે વહુ નોકરી કરે છે અને કોઈ પડદો ખેંચતું નથી. કોઈએ ભાષણ ન આપ્યું, કોઈ ક્રાંતિ ન થઈ. માત્ર જૂની પેઢીની જગ્યાએ નવી પેઢીએ પગ મૂક્યો. વસ્તીના આ કુદરતી ચયાપચયે ઘરનું બંધારણ બદલી નાખ્યું.

વિચારો દલીલથી મરતા નથી, એને વળગી રહેનારા લોકોની ચિતા સાથે જ રાખ થાય છે.