ભ્રામક સકારાત્મકતા

આંખો બંધ કરી લેવાથી વાવાઝોડું અટકતું નથી. મુશ્કેલી સામે આવીને ઊભી હોય ત્યારે બધું સારું જ છે એવા દાવા કરવા એ હિંમત નથી, મૂર્ખામી છે. મનોવિજ્ઞાનની પરિભાષામાં આને ભ્રામક સકારાત્મકતા કહે છે. આ કોઈ સંતોષ કે આશાવાદ નથી, પણ વાસ્તવિકતાથી ભાગવાની એક આધુનિક બીમારી છે. જ્યારે માણસ સાચાં જોખમો, નુકસાન કે નકારાત્મક લાગણીઓને સદંતર નકારી કાઢે છે, ત્યારે તે સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાની શક્તિ ગુમાવી બેસે છે. ખોટું હસતાં રહેવું એ કોઈ ઉપાય નથી.

આ શબ્દ કોઈ એક ખાસ પુસ્તક કે ચિંતક દ્વારા શરૂ થયો હોય તેવું ચોક્કસ નથી. આજના સેલ્ફ-હેલ્પ અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં આ વિચાર ઝેરી સકારાત્મકતાના આત્યંતિક સ્વરૂપ તરીકે વપરાય છે. વિચાર સીધો છે: અતિશય આશાવાદ વાસ્તવિકતા સામે અંધાપો લાવી દે છે. માણસ પોતાના મનને એવું સમજાવી દે છે કે ઈશ્વર બધું સંભાળી લેશે અથવા કુદરત જાતે રસ્તો કરી આપશે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સત્યને સ્વીકારવા તૈયાર જ હોતી નથી.

આ ભ્રમનું નુકસાન સીધું વ્યવહારમાં દેખાય છે. જે માણસ નકારાત્મક વાતો સાંભળવા જ તૈયાર ન હોય, તેની સામે બેઠેલા કર્મચારીઓ કે ભાગીદારો સાચી ચેતવણી આપવાનું બંધ કરી દે છે. ભૂલો ઢંકાઈ જાય છે. આંકડા લાલ રંગ બતાવતા હોય છતાં બધું લીલુંછમ હોવાનો ડોળ ચાલુ રહે છે. પરિણામે, જ્યારે સંકટ માથે આવીને ત્રાટકે છે ત્યારે બચવાનો કોઈ રસ્તો બાકી રહેતો નથી. ખોટી આશા વાસ્તવિક તૈયારીને ગળી જાય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. વૈશ્વિક બજારમાં માંગ તળિયે બેસી ગઈ હોય, પેઢી ઉપર વ્યાજનું મીટર ફરી રહ્યું હોય અને માલ ગોડાઉનમાં સડતો હોય. છતાં વેપારી ગાદી પર બેસીને ચા પીતાં પીતાં કહેશે કે આવતી દિવાળીએ બધું ઊંચકાઈ જશે, ચિંતા જેવું કશું નથી. તેઓ સ્ટોક ખાલી કરવાનો કે ખર્ચ ઘટાડવાનો કોઈ વાસ્તવિક નિર્ણય લેતા નથી. કેવળ આશાના અફીણના સહારે બેસી રહે છે. આખરે પેઢી તૂટે છે ત્યારે આખી બજારને ખબર પડે છે કે આશા નહીં, આંધળો ભ્રમ હતો.

ખાડામાં પડી ગયા પછી આકાશ જોવું એ આશાવાદ હોઈ શકે, પણ ખાડો જ નથી એમ માનવું એ ખુલ્લી આત્મહત્યા છે.