ઊંડી સાક્ષરતા

અક્ષરો ઓળખી લેવા અને અર્થ પામી જવો, આ બે વચ્ચે આખો દરિયો છે. છાપું વાંચીને સમાચાર જાણી લેવા તે સામાન્ય સાક્ષરતા છે. પણ શબ્દોની પાછળ છુપાયેલા વિચારનું ગૂઢ માળખું ખોળી કાઢવું, લેખકના પૂર્વગ્રહો પકડવા અને વાક્યો વચ્ચેની ખાલી જગ્યાઓ વાંચવી, એને ઊંડી સાક્ષરતા કહેવાય. આ કોઈ મોટો સાહિત્યિક દાવો નથી, મગજની તાલીમ છે. સ્ક્રીન પર આંખો ફેરવીને મુદ્દા તારવી લેવા એ બુદ્ધિ નથી, સપાટી પર તરતી માછલી પકડવાની ચાલબાજી છે. જ્યારે તમે ઊંડાણથી વાંચો છો ત્યારે તમે લેખક સાથે મનોમન સંવાદ કરો છો, એની દલીલના સાંધા તોડો છો અને પોતાના વિચારોનું નવું સ્થાપત્ય રચો છો.

આ વિચારને ચેતાશાસ્ત્રી અને લેખિકા મેરિયન વુલ્ફે પોતાના પુસ્તક 'રીડર, કમ હોમ'માં વિગતવાર સમજાવ્યો છે. તેઓ ડિજિટલ યુગમાં માણસની ઘટતી જતી એકાગ્રતા અને વાંચનની ટેવ પર કામ કરે છે. એમનું કહેવું છે કે સપાટી પર સ્કીમિંગ કરવાથી માણસનું મગજ જટિલ તર્ક અને સહાનુભૂતિ કેળવવાનું બંધ કરી દે છે. આ શબ્દ આજના માહિતીના અતિરેકમાં ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.

સમાજ જ્યારે આ ક્ષમતા ગુમાવે છે ત્યારે પતનની શરૂઆત થાય છે. માણસો લાંબા પુસ્તકો કે ઊંડા દસ્તાવેજો વાંચવાની ધીરજ ગુમાવી બેસે છે. માત્ર બે લીટીના સૂત્રો અને ચોળાયેલા ભાષણોના આધારે મંતવ્યો બંધાવા લાગે છે. રાજકારણીઓ કે માર્કેટિંગ કરનારા આવા અધીરા લોકોનો સરળતાથી શિકાર કરી લે છે. જે પ્રજા ઊંડાણથી વાંચી શકતી નથી, એ પ્રજા સરળતાથી ભોળવાઈ જાય છે. બુદ્ધિશાળી સમાજ બનવા માટે માત્ર અક્ષરજ્ઞાન પૂરતું નથી, અર્થઘટનની તીક્ષ્ણતા અનિવાર્ય છે.

ભારતની આઝાદીની લડાઈ આનું અસલી ઉદાહરણ છે. ગાંધીજીએ ૧૯૦૯માં લખેલું 'હિન્દ સ્વરાજ' માત્ર અંગ્રેજોને હાંકી કાઢવાની વાત નહોતી કરતું, પણ પશ્ચિમી યાંત્રિક સભ્યતાની આકરી ટીકા હતું. એ જમાનાના સામાન્ય કાર્યકરો અને નેતાઓ આ આખી પુસ્તિકા મગજમાં ઉતારીને તેના પાનેપાના પર ચર્ચા કરતા. ૧૯૪૭માં રજવાડાંઓના વિલીનીકરણ વખતે સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન સામે જે રાજાઓ માત્ર શબ્દો જોતા હતા તેઓ ફસાયા, પણ જે રજવાડાંઓના સલાહકારો દસ્તાવેજોની બારીક કલમો વાંચીને રાજકીય પરિણામો માપી શકતા હતા તેમણે પોતાના હિતો બચાવ્યા. આઝાદીના ઘડવૈયાઓ લખાણના દરેક અલ્પવિરામ પાછળનું વજન સમજી શકતા હતા, એટલે જ તેઓ ઇતિહાસ સર્જી શક્યા.

જે પ્રજા માત્ર સ્ક્રીન ઘસતા શીખે છે અને શબ્દો ખોતરવાનું ભૂલી જાય છે, એ પ્રજા વિચારવાનું આઉટસોર્સ કરી ચૂકી હોય છે.