ચીપેલા પત્તાનો વિચાર-પ્રયોગ

બાવન પત્તાની એક સામાન્ય કેટ લો. તેને બરાબર ચીપી નાખો. હવે ટેબલ પર એક પછી એક પત્તાં ગોઠવો. જે ચોક્કસ ક્રમ સામે આવશે, તે સમગ્ર બ્રહ્માંડના ઇતિહાસમાં કદાચ પહેલી જ વાર બન્યો છે. ગણિતશાસ્ત્રીઓ જાણે છે કે બાવન પત્તાની ગોઠવણીના શક્ય સંયોજનો એટલાં વિશાળ છે કે પૃથ્વી પર માનવજાતના આખા ઇતિહાસમાં ચીપાયેલા પત્તામાં એવો ક્રમ ફરી ક્યારેય સર્જાયો નથી. છતાં તમે એ પત્તાં જોશો ત્યારે કોઈ આશ્ચર્ય નહીં થાય. તમે તેને સાવ સામાન્ય ઘટના માનીને સ્વીકારી લેશો.

આ વિચાર-પ્રયોગ કોઈ એક ચોક્કસ લેખક કે પુસ્તકની શોધ નથી. સંભાવનાશાસ્ત્ર અને તર્કશાસ્ત્રના વર્ગખંડોમાં આ ઉદાહરણ દાયકાઓથી અપાય છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આપણી માનસિક ભ્રમણા પકડવાનો છે. જો તમે પત્તાં ચીપતાં પહેલાં દાવો કર્યો હોત કે આ જ ચોક્કસ ક્રમ આવશે, તો એ ચમત્કાર ગણાત. પણ ઘટના ઘટી ગયા પછી એ જ અતિદુર્લભ ક્રમ આપણને તદ્દન સહજ અને સામાન્ય લાગે છે. આપણે પરિણામ જોઈ લીધા પછી તેના વિશિષ્ટ હોવાનો અહેસાસ ગુમાવી બેસીએ છીએ.

આ ભ્રમણા વાસ્તવિક જીવનમાં આપણી નિર્ણયશક્તિ બગાડે છે. કોઈપણ ઘટના બની જાય પછી માણસ તેની પાછળ તર્ક અને નિયતિ શોધવા માંડે છે. અસલમાં એ માત્ર કાચી અંધાધૂંધી અને સંભાવનાની રમત હોય છે. જેને આપણે 'માસ્ટરસ્ટ્રોક' કહીએ છીએ, તે ઘણીવાર અનંત સંભવિત પરિણામોમાંથી આકસ્મિક રીતે સામે આવી ગયેલું એક પાનું માત્ર હોય છે. બધું જ પૂર્વનિર્ધારિત હતું તેવું માનવું એ આપણી બુદ્ધિનો અહંકાર છે.

બેંગલુરુની એક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસનો વિચાર કરો. ત્રણ યુવાનોએ એક અટપટી મોબાઇલ એપ બનાવી. અગિયાર મહિના સુધી કોઈ ગ્રાહક ન મળ્યો. અચાનક એક સવારે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ જાણીતી વ્યક્તિએ તેની પ્રશંસા કરી દીધી અને રાતોરાત લાખો ડાઉનલોડ થઈ ગયા. હવે ફાઉન્ડરો કોન્ફરન્સ સ્ટેજ પર ઊભા રહીને પોતાની દીર્ઘદ્રષ્ટિ, કઠોર પરિશ્રમ અને અનન્ય બ્લુપ્રિન્ટના ભાષણો આપે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે એ જ બજારમાં સમાન આવડત ધરાવતી બીજી સો કંપનીઓ ગાયબ થઈ ગઈ. સફળતા એમના પત્તાનો ચીપાયેલો આકસ્મિક ક્રમ હતો, કોઈ રહસ્યમય રોડમેપ નહીં.

ઘટના ઘટી ગયા પછી દરેક અકસ્માત એક સુઆયોજિત ષડયંત્ર જેવો ભાસે છે.